Tiv
Kitiv
Niger-Kongo
Kitiv ni lugha kuu ya kabila la Wativ, idadi kubwa zaidi ya watu wasio Wahausa-Wafulani katika Nigeria ya kati, ikiwa na wazungumzaji wapatao milioni 5 waliojikita katika Jimbo la Benue karibu na Gboko na Makurdi. Kiisimu, Kitiv ni cha kikundi kidogo cha Tivoid ndani ya Bantoid (tawi dada la lugha za Kibantu), lakini lugha nyingine nyingi za Tivoid ziko Kamerun, jambo linalofanya Kitiv kiwe peke yake kijiografia ndani ya kikundi chake kidogo. Kitiv kina sifa za kawaida za Niger-Congo: mfumo wa madaraja ya nomino (~madaraja 10), toni (toni 3 zenye downstep), na mpangilio wa viambajengo wa SVO. Kamusi ya Tiv-Kiingereza ya Abraham (1940) bado ni marejeo ya msingi. Kitiv kina mapokeo imara ya kifasihi tangu miaka ya 1930, yakiwemo kazi kuu kama Agano Jipya la Kitiv (1936) na gazeti la lugha ya Kitiv "Tion".
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kitiv
Maji
mngerem
/mŋɡɛɾɛm/
Moto
usu
/usu/
Jua
iyange
/ijaŋɡe/
Mwezi
uwer
/uwɛɾ/
Nyota
ishan
/iˈʃan/
Mama
ngo
/ŋɡo/
Baba
ter
/tɛɾ/
Mimi
mo
/mɔ/
Wewe
we
/we/
Jina
iti
/iˈti/
Jicho
ishe
/iʃe/
Mkono
ave
/ave/
Moyo
ishima
/iʃima/
Upendo
dooshima
/doːʃima/
Mti
kon
/kon/
Nyumba
ya
/ja/
Mbwa
iyou
/ijou/
Paka
anyam
/aɲam/
Kula
yan
/jan/
Kunywa
mba
/mba/
Moja
mom
/mom/
Mbili
uhar
/uˈhar/
Habari
m sugh
/m suɣ/
Asante
m sugh u
/m suɣ u/
Nzuri
dedoo
/dedoː/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Niger-Congo zinazohusiana
| Maana | Kitiv | Kimbundu | Kikongo | Kiluba-Kasai | Kiaymara | Kizulu | Kilunda |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | mngerem /mŋɡɛɾɛm/ | menha /meɲa/ | maza /maza/ | mâyi /maːji/ | uma /uma/ | amanzi /amanzi/ | meji /medʒi/ |
| Moto | usu /usu/ | tubia /tubja/ | tiya /tija/ | kapia /kapia/ | nina /nina/ | umlilo /umlilo/ | kesi /kesi/ |
| Jua | iyange /ijaŋɡe/ | muanya /mwaɲa/ | ntangu /ntaŋɡu/ | dîba /diːba/ | inti /inti/ | ilanga /ilaŋɡa/ | itaŋwa /itaŋwa/ |
| Mwezi | uwer /uwɛɾ/ | ngonde /ŋɡonde/ | ngonda /ŋɡonda/ | ngondo /ŋɡondo/ | phaxsi /pʰaχsi/ | inyanga /iɲaŋɡa/ | kakweji /kakwedʒi/ |
| Nyota | ishan /iˈʃan/ | tetembwa /teˈtembwa/ | mbwetete /mbwetete/ | mutoto /mutoto/ | warawara /waɾawaɾa/ | inkanyezi /iŋkaˈɲeːzi/ | katumbwa /katumbwa/ |
| Mama | ngo /ŋɡo/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mâmu /maːmu/ | mama /mama/ | umama /umama/ | mama /mama/ |
| Baba | ter /tɛɾ/ | tata /tata/ | tata /tata/ | tâtu /taːtu/ | tata /tata/ | ubaba /uɓaɓa/ | tata /tata/ |
| Mimi | mo /mɔ/ | eme /eme/ | mono /mono/ | meme /meme/ | naya /naja/ | mina /ˈmiːna/ | ami /ami/ |
| Wewe | we /we/ | eie /eje/ | ngeye /ŋɡeje/ | wewe /wewe/ | juma /huma/ | wena /ˈweːna/ | eyi /eji/ |
| Jina | iti /iˈti/ | dijina /diˈʒina/ | nkumbu /nkumbu/ | dîna /diːna/ | suti /suti/ | igama /iˈɡaːma/ | ijina /idʒina/ |
| Jicho | ishe /iʃe/ | dixi /diʃi/ | disu /disu/ | dîsu /diːsu/ | nayra /najɾa/ | iso /iso/ | disu /disu/ |
| Mkono | ave /ave/ | lukwaku /lukwaku/ | koko /koko/ | tshianza /tʃianza/ | ampara /ampaɾa/ | isandla /isandɮa/ | chikasa /tʃikasa/ |
| Moyo | ishima /iʃima/ | muxima /muʃima/ | ntima /ntima/ | mucima /mutʃima/ | chuyma /tʃujma/ | inhliziyo /inɬizijo/ | muchima /mutʃima/ |
| Upendo | dooshima /doːʃima/ | henda /henda/ | zola /zola/ | dinanga /dinaŋɡa/ | munasiña /munasiɲa/ | uthando /utʰando/ | kukeŋa /kukeŋa/ |
| Mti | kon /kon/ | mukune /mukune/ | nti /nti/ | mutshi /mutʃi/ | quqa /quqa/ | isihlahla /isiɬaɬa/ | mutondu /mutondu/ |
| Nyumba | ya /ja/ | inzo /inzo/ | nzo /nzo/ | nzubu /nzubu/ | uta /uta/ | indlu /indɮu/ | itala /itala/ |
| Mbwa | iyou /ijou/ | imbwa /imbwa/ | mbwa /mbwa/ | mbwa /mbwa/ | anu /anu/ | inja /indʒa/ | kawa /kawa/ |
| Paka | anyam /aɲam/ | kasalu /kasalu/ | nyau /ɲau/ | nyao /ɲao/ | phisi /pʰisi/ | ikati /ikati/ | — /—/ |
| Kula | yan /jan/ | kudya /kudja/ | ku dia /ku dja/ | kudia /kudia/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | ukudla /ukuɮa/ | kudya /kudja/ |
| Kunywa | mba /mba/ | kunwa /kunwa/ | ku nua /ku nwa/ | kunua /kunua/ | umaña /umaɲa/ | ukuphuza /ukupʰuza/ | kunwa /kunwa/ |
| Moja | mom /mom/ | -moxi /moʃi/ | mosi /mosi/ | umue /umue/ | maya /maja/ | kunye /kuɲe/ | wumu /wumu/ |
| Mbili | uhar /uˈhar/ | -iadi /jaːdi/ | zole /zole/ | bibidi /bibidi/ | paya /paja/ | kubili /kuˈɓili/ | ayedi /ajedi/ |
| Habari | m sugh /m suɣ/ | kiebi /kiebi/ | mboté /mbote/ | moyo /mojo/ | kamisaki /kamisaki/ | sawubona /sawuɓona/ | mwani /mwani/ |
| Asante | m sugh u /m suɣ u/ | kishukutu /kiʃukutu/ | matondo /matondo/ | tuasakidila /tuasakidila/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | ngiyabonga /ŋɡijaɓoŋɡa/ | nasakalili /nasakalili/ |
| Nzuri | dedoo /dedoː/ | kiá /kja/ | mbote /mbote/ | bimpe /bimpe/ | suma /suma/ | kuhle /kuɬe/ | chachiwahi /tʃatʃiwahi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.