Lubukusu
Kibukusu
Niger-Kongo
Kibukusu (Lubukusu) ni lugha ya Kibantu ya kundi la Kiluhya (Glottolog JE31c), inayozungumzwa na takriban watu 750,000 hadi milioni 1.4 katika kaunti za Bungoma na Trans-Nzoia magharibi mwa Kenya. Jamii ya Wabukusu ndiyo kubwa zaidi kati ya makundi madogo ya Kiluhya yapatayo 17, wakijitofautisha kupitia tambiko za tohara (sikhebo), mila za kivita, na ngano za Mlima Elgon zinazoshirikiwa na lugha dada ya Kimasaaba (myx) ng'ambo ya mpaka wa Uganda. Kiisimu, Kibukusu kinahifadhi sifa za asili za Kibantu (ngeli za nomino 15–18, mofolojia changamano ya vitenzi yenye wakati-hali-namna, mfumo wa rejista wa toni mbili), huku Mutonyi (2000) akitoa maelezo kamili zaidi ya kiisimu ya kisasa. Biblia ilitafsiriwa kwa Kibukusu katika miaka ya 1960, na kuna uchapishaji hai wa kijamii wa hadithi za kale na methali.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kibukusu
Maji
kamatsi
/kamatsi/
Moto
kamulilo
/kamulilo/
Jua
liuba
/liuba/
Mwezi
kumwesi
/kumwesi/
Nyota
kumunyeenye
/kumuɲeːɲe/
Mama
mayi
/maji/
Baba
papa
/papa/
Mimi
ese
/ese/
Wewe
ewe
/ewe/
Jina
lisina
/lisiːna/
Jicho
liiso
/liːso/
Mkono
kumukhono
/kumukʰono/
Moyo
kumwoyo
/kumwojo/
Upendo
busiani
/busiani/
Mti
kumusaala
/kumusaːla/
Nyumba
enju
/endʒu/
Mbwa
imbwa
/imbwa/
Paka
enyawu
/eɲawu/
Kula
khulya
/kʰuʎa/
Kunywa
khunywa
/kʰuɲwa/
Moja
ndala
/ndala/
Mbili
babili
/βaβili/
Habari
mulembe
/mulembe/
Asante
orio
/orio/
Nzuri
kalayi
/kalaji/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Niger-Congo zinazohusiana
| Maana | Kibukusu | Kimasaaba | Kiluhya | Kinyankole | Kisoga | Kinyaturu | Kichiga |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | kamatsi /kamatsi/ | kamaatsi /kamaːtsi/ | amatsi /amatsi/ | amaizi /amaizi/ | amaaji /amaːdʒi/ | maazi /maːzi/ | amaizi /amaizi/ |
| Moto | kamulilo /kamulilo/ | kamulilo /kamulilo/ | omuliro /omuliro/ | omuriro /omuriro/ | omuliro /omuliɾo/ | moto /moto/ | omuriro /omuriro/ |
| Jua | liuba /liuba/ | suuba /suːba/ | liuba /liuba/ | izooba /izoːba/ | enjuba /eɲɟuba/ | nzua /nzua/ | eizooba /eizoːba/ |
| Mwezi | kumwesi /kumwesi/ | umweesi /umweːsi/ | omwesi /omwesi/ | omwezi /omwezi/ | omwezi /omwezi/ | umweri /umweɾi/ | omwezi /omwezi/ |
| Nyota | kumunyeenye /kumuɲeːɲe/ | kumunyeenye /kumuɲeːɲe/ | eng'ining'ini /eŋiniŋini/ | enyonyoozi /eɲoɲoːzi/ | emunyeenye /emuɲeːɲe/ | nyeenyeeri /ɲeːɲeːri/ | enyonyoozi /eɲoɲoːzi/ |
| Mama | mayi /maji/ | mayi /maji/ | mayi /maji/ | maawe /maːwe/ | maama /maːma/ | mama /mama/ | nyina /ɲina/ |
| Baba | papa /papa/ | papa /papa/ | papa /papa/ | tata /tata/ | taata /taːta/ | tata /tata/ | ishe /iʃe/ |
| Mimi | ese /ese/ | ise /ise/ | ese /ese/ | nyowe /ɲowe/ | nze /nze/ | une /une/ | nyowe /ɲowe/ |
| Wewe | ewe /ewe/ | iwe /iwe/ | ewe /ewe/ | iwe /iwe/ | gwe /ɡwe/ | uwe /uwe/ | iwe /iwe/ |
| Jina | lisina /lisiːna/ | lisiina /lisiːna/ | elira /elira/ | eiziina /eiziːna/ | erinnya /erinɲa/ | izina /izina/ | eiziina /eiziːna/ |
| Jicho | liiso /liːso/ | liiso /liːso/ | liiso /liːso/ | eriiso /eriːso/ | eriiso /eɾiːso/ | iriiso /iɾiːso/ | eriisho /eriːʃo/ |
| Mkono | kumukhono /kumukʰono/ | kumukhono /kumukʰono/ | omukhono /omukʰono/ | omukono /omukono/ | omukono /omukono/ | ukuboko /ukuboko/ | omukono /omukono/ |
| Moyo | kumwoyo /kumwojo/ | umwoyo /umwojo/ | omwoyo /omwojo/ | omutima /omutima/ | omutima /omutima/ | umutima /umutima/ | omutima /omutima/ |
| Upendo | busiani /busiani/ | khusima /kʰusima/ | obuyanzi /obujanzi/ | rukundo /rukundo/ | kwagala /kwaɡala/ | butogwa /butoɡwa/ | kukunda /kukunda/ |
| Mti | kumusaala /kumusaːla/ | kumusaala /kumusaːla/ | omusala /omusala/ | omuti /omuti/ | omuti /omuti/ | umuti /umuti/ | omuti /omuti/ |
| Nyumba | enju /endʒu/ | nzu /nzu/ | enzu /enzu/ | enju /endʒu/ | enju /eɲɟu/ | nyumba /ɲumba/ | enju /endʒu/ |
| Mbwa | imbwa /imbwa/ | imbwa /imbwa/ | imbwa /imbwa/ | embwa /embwa/ | embwa /embwa/ | imbwa /imbwa/ | embwa /embwa/ |
| Paka | enyawu /eɲawu/ | paka /paka/ | lipusi /lipusi/ | kapa /kapa/ | enkaaku /eŋkaːku/ | paka /paka/ | kapa /kapa/ |
| Kula | khulya /kʰuʎa/ | khulya /kʰuʎa/ | khulia /kʰulia/ | kurya /kurja/ | kulya /kulja/ | kuria /kuɾia/ | kurya /kurja/ |
| Kunywa | khunywa /kʰuɲwa/ | khunywa /kʰuɲwa/ | khunywa /kʰuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲʷa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ |
| Moja | ndala /ndala/ | mulala /mulala/ | ndala /ndala/ | emwe /emwe/ | ndala /ndala/ | umwe /umwe/ | rumwe /rumwe/ |
| Mbili | babili /βaβili/ | babili /βaβili/ | tsibili /tsiβili/ | ibiri /iβiri/ | bbiri /biri/ | aviri /aβiri/ | ibiri /iβiri/ |
| Habari | mulembe /mulembe/ | mulembe /mulembe/ | mulembe /mulembe/ | agandi /aɡandi/ | mwaakire /mwaːkiɾe/ | mbukire /mbukiɾe/ | oraire /oraire/ |
| Asante | orio /orio/ | ole nise /ole nise/ | orio /orio/ | webare /webare/ | weebale /weːbale/ | asante /aˈsante/ | webare /webare/ |
| Nzuri | kalayi /kalaji/ | kalayi /kalaji/ | malayi /malaji/ | kirungi /kiruŋɡi/ | bulungi /buluŋɡi/ | kihi /kihi/ | kurungi /kuruŋɡi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.