Gã
Kiga
Niger-Kongo
Kiga (jina la asili Gã) ni lugha ya Kwa ya familia ya Niger-Congo, inayozungumzwa na watu wapatao 750,000 hasa katika Mkoa wa Greater Accra nchini Ghana, ambako Kiga ni mojawapo ya lugha mashuhuri zaidi za mijini pamoja na Kitwi/Kiakan na Kiingereza. Watu wa Ga ni wakazi wa asili wa Accra (mji mkuu wa Ga, Nkran) na uwanda wa pwani unaouzunguka kuelekea mashariki hadi mto Volta. Kiisimu, Kiga kinahusiana kwa karibu na Kiadangme (ada) — vyote viwili huunda tawi la Ga-Adangme la Kwa — na kwa mbali zaidi na lugha nyingine kuu za Ghana kama Kitwi/Kiakan (ak), Kiewe (ee), na Kidagbani. Kiga kimekuwa lugha ya usasa wa mijini huko Accra tangu Misheni ya Basel ilipoanzisha shule za lugha ya Ga katika karne ya 19, ikiwa na vyombo vya habari na redio kubwa za lugha ya Ga. Tamasha la kila mwaka la mavuno la Ga la Homowo (mwanzoni mwa Agosti) ni mojawapo ya matukio mashuhuri zaidi ya kitamaduni nchini Ghana.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiga
Maji
nu
/nu/
Moto
la
/la/
Jua
hulu
/hulu/
Mwezi
ŋɔɔŋmɔ
/ŋɔɔŋmɔ/
Nyota
ŋulami
/ŋùlámi/
Mama
nyɛ
/ɲɛ/
Baba
tsɛ
/tsɛ/
Mimi
mi
/mì/
Wewe
bo
/bo/
Jina
gbɛi
/gbɛ́i/
Jicho
hiŋmɛi
/hiŋmɛi/
Mkono
nine
/nine/
Moyo
tsui
/tsui/
Upendo
suɔmɔ
/suɔmɔ/
Mti
tso
/tso/
Nyumba
shia
/ʃia/
Mbwa
gbei
/ɡbei/
Paka
adi
/adi/
Kula
yɛ
/jɛ/
Kunywa
nu
/nu/
Moja
ekome
/ekome/
Mbili
enyɔ
/eɲɔ/
Habari
ɔ jɔ
/ɔ jɔ/
Asante
oyiwala
/ojiwala/
Nzuri
ekpakpa
/ekpakpa/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Niger-Congo zinazohusiana
| Maana | Kiga | Kiadangme | Kiaja | Kiewondo | Kidegema | Kinzima | Kimano |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | nu /nu/ | nyu /ɲu/ | esi /esi/ | medzim /medzim/ | mọn /mɔn/ | nzule /nzule/ | yi /ji/ |
| Moto | la /la/ | la /la/ | ezo /ezo/ | ndoa /ndoa/ | ọmạrị /ɔmaɾi/ | sinya /sinja/ | kɔ /kɔ/ |
| Jua | hulu /hulu/ | hyɛ /çɛ/ | ewe /ewe/ | dzōb /dʒoːb/ | ọvịnị /ɔvini/ | ewia /ewia/ | lɛ /lɛ/ |
| Mwezi | ŋɔɔŋmɔ /ŋɔɔŋmɔ/ | nyɔnyɔɛ /ɲɔɲɔɛ/ | esun /esun/ | ngɔn /ŋɡɔn/ | ọsọ /ɔsɔ/ | siane /sjane/ | lɔ /lɔ/ |
| Nyota | ŋulami /ŋùlámi/ | ŋulami /ŋulami/ | ɣletivi /ɣletivi/ | ôtɛtɛ /ótɛtɛ/ | esi /esi/ | nzonlenle /nzɔnlɛnlɛ/ | sĩ̄ã́ŋēlè /sĩ̄ã́ŋēlè/ |
| Mama | nyɛ /ɲɛ/ | nyɛ /ɲɛ/ | nɔ /nɔ/ | nyia /ɲia/ | inyeyẹ /iɲɛjɛ/ | enwo /enwo/ | ɲɛ /ɲɛ/ |
| Baba | tsɛ /tsɛ/ | tsɛ /tsɛ/ | to /to/ | tara /taɾa/ | etete /etete/ | papa /papa/ | de /de/ |
| Mimi | mi /mì/ | i /i/ | nyɛ /ɲɛ/ | ma /má/ | mẹ /mɛ/ | me /mè/ | mā /ma˧/ |
| Wewe | bo /bo/ | mo /mo/ | wo /wo/ | wa /wá/ | wo /wo/ | wɔ /wɔ/ | ī /ī/ |
| Jina | gbɛi /gbɛ́i/ | biɛ /biɛ/ | nyikɔ /ɲikɔ/ | jôé /ʒóé/ | eni /eni/ | duma /duma/ | tɔ́ /tɔ́/ |
| Jicho | hiŋmɛi /hiŋmɛi/ | hiŋmɛ /hiŋmɛ/ | ŋku /ŋku/ | dzìs /dʒis/ | enẹ /enɛ/ | anye /anje/ | mi /mi/ |
| Mkono | nine /nine/ | nine /nine/ | alɔ /alɔ/ | woó /woʔo/ | ọnẹ /ɔnɛ/ | ɛsa /ɛsa/ | kɔ /kɔ/ |
| Moyo | tsui /tsui/ | tsui /tsui/ | dzi /dzi/ | nlem /nlem/ | ọkọmpọnị /ɔkɔmpɔni/ | ahonle /ahonle/ | gba /ɡba/ |
| Upendo | suɔmɔ /suɔmɔ/ | suɔmi /suɔmi/ | lɔ̃ /lɔ̃/ | nye'e /ɲeʔe/ | inyiẹna /iɲjɛna/ | ɛlɔlɛ /ɛlɔlɛ/ | ŋalo /ŋalo/ |
| Mti | tso /tso/ | tso /tso/ | ati /ati/ | elé /ele/ | eyo /ejo/ | baka /baka/ | ka /ka/ |
| Nyumba | shia /ʃia/ | we /we/ | avia /avia/ | nda /nda/ | ọsụnẹ /ɔsunɛ/ | suakɛ /suakɛ/ | kpɛ /kpɛ/ |
| Mbwa | gbei /ɡbei/ | gbe /ɡbe/ | avu /avu/ | mvu /mvu/ | ifụnị /ifuni/ | kraman /kraman/ | gba /ɡba/ |
| Paka | adi /adi/ | adi /adi/ | ami /ami/ | esìŋga /esiŋɡa/ | ọchẹ /ɔtʃɛ/ | agyinamoa /adʑinamoa/ | poso /poso/ |
| Kula | yɛ /jɛ/ | ye /je/ | ɖu /ɖu/ | di /di/ | re /ɾe/ | di /di/ | mɛ /mɛ/ |
| Kunywa | nu /nu/ | nu /nu/ | nu /nu/ | nyu /ɲu/ | da /da/ | nu /nu/ | mi /mi/ |
| Moja | ekome /ekome/ | kake /kake/ | ɖeka /ɖeka/ | fok /fok/ | ọmọ /ɔmɔ/ | kʊ /kʊ/ | do /do/ |
| Mbili | enyɔ /eɲɔ/ | enyɔ /eɲɔ/ | eve /eve/ | bɛ̌ /bɛ̌/ | eva /eva/ | nwiɔ /nwiɔ/ | plɛ̀ɛ̀ /plɛː˩/ |
| Habari | ɔ jɔ /ɔ jɔ/ | daa /daː/ | nɛnɛ /nɛnɛ/ | mbɔlɔ /mbɔlɔ/ | amọn /amɔn/ | akwaaba /akʷaːba/ | ye /je/ |
| Asante | oyiwala /ojiwala/ | ojakuɛ /odʒakwɛ/ | amɛ akpe /amɛ akpe/ | akiba /akiba/ | nani /nani/ | medaase /medaase/ | nyɛŋ /ɲɛŋ/ |
| Nzuri | ekpakpa /ekpakpa/ | hɛŋmi /hɛŋmi/ | nyo /ɲo/ | mbaŋ /mbaŋ/ | ekenẹ /ekenɛ/ | kpa /kpa/ | kɛlɛ /kɛlɛ/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.