Nzɛma
Kinzima
Niger-Kongo
Nzima (kwa jina la asili Nzɛma) ni lugha ya Kwa ya familia ya Niger-Congo, inayozungumzwa na watu wapatao 330,000 katika sehemu ya magharibi ya Mkoa wa Magharibi wa Ghana na maeneo ya mashariki yaliyo karibu ya Côte d'Ivoire. Wanzima wanajulikana zaidi kimataifa kama jamii ya asili ya Kwame Nkrumah, rais mwanzilishi wa Ghana wa enzi ya uhuru, aliyezaliwa Nkroful katika ardhi ya Nzima mwaka 1909. Kiisimu, Nzima ni sehemu ya tawi la Bia la Kwa, ikiwa na uhusiano wa karibu na Ahanta na kwa mbali zaidi na kundi kubwa la lahaja za Twi-Akan (ak). Wanzima wanadumisha mila imara za kitamaduni ikiwa ni pamoja na tamasha la mwaka la Kundum linaloadhimishwa katika ardhi yote ya Nzima mwezi Agosti/Septemba. Nzima ina mapokeo ya kifasihi yaliyokuzwa yanayoungwa mkono na Ofisi ya Lugha za Ghana, ikiwa na vifaa vya elimu ya msingi na vipindi vya redio kwa lugha ya Nzima katika Shirika la Utangazaji la Ghana (Ghana Broadcasting Corporation).
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kinzima
Maji
nzule
/nzule/
Moto
sinya
/sinja/
Jua
ewia
/ewia/
Mwezi
siane
/sjane/
Nyota
nzonlenle
/nzɔnlɛnlɛ/
Mama
enwo
/enwo/
Baba
papa
/papa/
Mimi
me
/mè/
Wewe
wɔ
/wɔ/
Jina
duma
/duma/
Jicho
anye
/anje/
Mkono
ɛsa
/ɛsa/
Moyo
ahonle
/ahonle/
Upendo
ɛlɔlɛ
/ɛlɔlɛ/
Mti
baka
/baka/
Nyumba
suakɛ
/suakɛ/
Mbwa
kraman
/kraman/
Paka
agyinamoa
/adʑinamoa/
Kula
di
/di/
Kunywa
nu
/nu/
Moja
kʊ
/kʊ/
Mbili
nwiɔ
/nwiɔ/
Habari
akwaaba
/akʷaːba/
Asante
medaase
/medaase/
Nzuri
kpa
/kpa/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Niger-Congo zinazohusiana
| Maana | Kinzima | Kiakan (Twi) | Kibaoulé | Kiewondo | Kimaori cha Visiwa vya Cook | Kikanite | Kiizi |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | nzule /nzule/ | nsuo /nsuo/ | nzue /nzue/ | medzim /medzim/ | vai /vai/ | nai /nai/ | mini /mini/ |
| Moto | sinya /sinja/ | ogya /odʑa/ | sin /sĩ/ | ndoa /ndoa/ | ahi /ahi/ | lo /lo/ | oku /oku/ |
| Jua | ewia /ewia/ | owia /owia/ | wia /wia/ | dzōb /dʒoːb/ | rā /raː/ | suka /suka/ | anwu /aŋwu/ |
| Mwezi | siane /sjane/ | ɔsrane /ɔsrane/ | anglo /aŋlo/ | ngɔn /ŋɡɔn/ | marama /marama/ | ika /ika/ | onwa /oŋwa/ |
| Nyota | nzonlenle /nzɔnlɛnlɛ/ | nsoromma /n̩sòròmmá/ | nzraama /nzraːma/ | ôtɛtɛ /ótɛtɛ/ | etū /eˈtuː/ | ka'nefi /kaʔnefi/ | kpakpando /kpakpando/ |
| Mama | enwo /enwo/ | ɛna /ɛna/ | nin /nĩ/ | nyia /ɲia/ | māmā /maːmaː/ | nene /nene/ | nne /nːe/ |
| Baba | papa /papa/ | agya /adʑa/ | baba /baba/ | tara /taɾa/ | pāpā /paːpaː/ | nafa /nafa/ | nna /nːa/ |
| Mimi | me /mè/ | me /mɪ̀/ | mín /mĩ́/ | ma /má/ | au /au/ | nagaya /naɡaja/ | mụ /mʊ/ |
| Wewe | wɔ /wɔ/ | wo /wʊ̀/ | wɔ /wɔ/ | wa /wá/ | koe /koe/ | kagaya /kaɡaja/ | gị /ɡɪ/ |
| Jina | duma /duma/ | din /dín/ | dunman /dũmã/ | jôé /ʒóé/ | ingoa /iˈŋoa/ | agi /aɡi/ | aha /aha/ |
| Jicho | anye /anje/ | aniwa /aniwa/ | nyrun /ɲɾũ/ | dzìs /dʒis/ | mata /mata/ | avu /avu/ | anya /aɲa/ |
| Mkono | ɛsa /ɛsa/ | nsa /nsa/ | sa /sa/ | woó /woʔo/ | rima /ɾima/ | azana /azana/ | aka /aka/ |
| Moyo | ahonle /ahonle/ | akoma /akoma/ | awlɛn /awlɛ̃/ | nlem /nlem/ | ngākau /ŋaːkau/ | agu /aɡu/ | obi /obi/ |
| Upendo | ɛlɔlɛ /ɛlɔlɛ/ | ɔdɔ /ɔdɔ/ | klo /klo/ | nye'e /ɲeʔe/ | aro'a /aɾoʔa/ | avesi /avesi/ | ihunanya /ihunaɲa/ |
| Mti | baka /baka/ | dua /dua/ | waka /waka/ | elé /ele/ | rākau /raːkau/ | yafa /jafa/ | osisi /osisi/ |
| Nyumba | suakɛ /suakɛ/ | efie /efie/ | sua /sua/ | nda /nda/ | 'are /ʔaɾe/ | no /no/ | ulo /ulo/ |
| Mbwa | kraman /kraman/ | kraman /kraman/ | alua /alua/ | mvu /mvu/ | kurī /kuɾiː/ | ovava /ovava/ | nkita /ŋkita/ |
| Paka | agyinamoa /adʑinamoa/ | agyinamoa /adʑinamoa/ | bisua /bisua/ | esìŋga /esiŋɡa/ | ngiao /ŋiao/ | pusi /pusi/ | nwamba /ŋwamba/ |
| Kula | di /di/ | didi /didi/ | di /di/ | di /di/ | kai /kai/ | ne /ne/ | ri /ɾi/ |
| Kunywa | nu /nu/ | nom /nom/ | nɔ /nɔ/ | nyu /ɲu/ | inu /inu/ | ne /ne/ | nu /nu/ |
| Moja | kʊ /kʊ/ | baako /baːko/ | kun /kũ/ | fok /fok/ | ta'i /taʔi/ | magoke /maɡoke/ | otu /otu/ |
| Mbili | nwiɔ /nwiɔ/ | mmienu /m̩mìɛ̀nu/ | nɲɔn /ɲɔ̃/ | bɛ̌ /bɛ̌/ | rua /ˈrua/ | tole /tole/ | abụọ /abʊɔ/ |
| Habari | akwaaba /akʷaːba/ | akwaaba /akʷaːba/ | akwaba /akwaba/ | mbɔlɔ /mbɔlɔ/ | kia orāna /kia oɾaːna/ | naipa /naipa/ | ndo /ndo/ |
| Asante | medaase /medaase/ | medaase /medaase/ | moh /mo/ | akiba /akiba/ | meitaki /meitaki/ | susu /susu/ | ima ego /ima eɡo/ |
| Nzuri | kpa /kpa/ | pa /pa/ | kpa /kpa/ | mbaŋ /mbaŋ/ | meitaki /meitaki/ | knaga /knaɡa/ | oma /oma/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.