Kanite
Kikanite
Trans-New Guinea
Kanite ni lugha ya Trans-New Guinea ya tawi la Kainantu katika Jimbo la Nyanda za Juu za Mashariki nchini Papua New Guinea, inayozungumzwa na watu wapatao 6,000 katika Wilaya ya Kainantu maeneo ya Henganofi. Familia ya Kainantu-Goroka (Kamano, Yagaria, Gadsup, Auyana, Kanite, Tairora — lugha zaidi ya 30, jumla ya wasemaji wapatao 200,000) ni mojawapo ya makundi makuu ya Trans-New Guinea ya Nyanda za Juu za Mashariki. Kiisimu, Kanite inashiriki sifa za kawaida za Nyanda za Juu za Mashariki: mpangilio wa SOV, viunga-nyuma (postpositions), mofolojia tata ya vitenzi yenye upatanisho wa mtenda-wakati-hali, uunganishaji wa vishazi wenye ubadilishaji-rejea (switch-reference), na orodha ndogo ya fonimu inayozipambanua lugha za Kainantu. Fonolojia ya SIL ya McCarthy ya mwaka 1965 na kazi ya kutafsiri Biblia tangu miaka ya 1960 zimezalisha vifaa vya kusoma na kuandika na Agano Jipya. Licha ya idadi ndogo ya watu, Kanite inaonyesha uhai wa kiasi katika vijiji vya mbali vya nyanda za juu.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kikanite
Maji
nai
/nai/
Moto
lo
/lo/
Jua
suka
/suka/
Mwezi
ika
/ika/
Nyota
ka'nefi
/kaʔnefi/
Mama
nene
/nene/
Baba
nafa
/nafa/
Mimi
nagaya
/naɡaja/
Wewe
kagaya
/kaɡaja/
Jina
agi
/aɡi/
Jicho
avu
/avu/
Mkono
azana
/azana/
Moyo
agu
/aɡu/
Upendo
avesi
/avesi/
Mti
yafa
/jafa/
Nyumba
no
/no/
Mbwa
ovava
/ovava/
Paka
pusi
/pusi/
Kula
ne
/ne/
Kunywa
ne
/ne/
Moja
magoke
/maɡoke/
Mbili
tole
/tole/
Habari
naipa
/naipa/
Asante
susu
/susu/
Nzuri
knaga
/knaɡa/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Trans-New Guinea zinazohusiana
| Maana | Kikanite | Kiyagaria | Kienga | Kihiri Motu | Kimussau-Emira | Kisakizaya | Kikuna cha San Blas |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | nai /nai/ | nofa /nofa/ | endaki /endaki/ | ranu /ɾanu/ | eai /eai/ | nanum /nanum/ | di /di/ |
| Moto | lo /lo/ | yo /jo/ | ita /ita/ | lahi /lahi/ | kuraa /kuˈraː/ | lamal /lamal/ | so /so/ |
| Jua | suka /suka/ | kena /kena/ | niko /niko/ | dina /dina/ | ariu /aɾiu/ | cidal /tʃidal/ | olo /olo/ |
| Mwezi | ika /ika/ | ulu /ulu/ | kana /kana/ | hua /hua/ | malam /malam/ | bulad /bulad/ | nii /niː/ |
| Nyota | ka'nefi /kaʔnefi/ | gale /ɡale/ | kalyai /kaljai/ | hisiu /hisiu/ | katoto /katoto/ | bo'is /boʔis/ | bisir /pisiɾ/ |
| Mama | nene /nene/ | nene /nene/ | ainya /aiɲa/ | sina /sina/ | nia /nia/ | ina /ina/ | nan /nan/ |
| Baba | nafa /nafa/ | papa /papa/ | taata /taːta/ | tama /tama/ | tama /tama/ | ama /ama/ | baba /baba/ |
| Mimi | nagaya /naɡaja/ | dgai /dɡai/ | namba /namba/ | lau /lau/ | agi /aɡi/ | zaku /ʐaku/ | an /an/ |
| Wewe | kagaya /kaɡaja/ | gai /ɡai/ | emba /emba/ | oi /oi/ | io /io/ | kisu /kisu/ | be /pe/ |
| Jina | agi /aɡi/ | yaoʼ /jaoʔ/ | ingi /iŋi/ | ladana /laˈdana/ | arari /arari/ | ngangan /ŋaŋan/ | nug /nuk/ |
| Jicho | avu /avu/ | gago /ɡaɡo/ | lenge /leŋɡe/ | matana /matana/ | mata /mata/ | mata /mata/ | ibya /ibja/ |
| Mkono | azana /azana/ | bayo /bajo/ | kingi /kiŋɡi/ | ima /ima/ | lima /lima/ | kamay /kamai/ | arigan /aɾiɡan/ |
| Moyo | agu /aɡu/ | nemo /nemo/ | maita /maita/ | kudouna /kudouna/ | lalota /lalota/ | gawang /ɡawaŋ/ | kurgin /kuɾɡin/ |
| Upendo | avesi /avesi/ | amige /amiɡe/ | mende /mende/ | lalokau /lalokau/ | talimi /talimi/ | maolah /maolah/ | sabbi /sabːi/ |
| Mti | yafa /jafa/ | yake /jake/ | ita /ita/ | au /au/ | rikei /ɾikei/ | kilang /kilaŋ/ | sappi /sapːi/ |
| Nyumba | no /no/ | nono /nono/ | anda /anda/ | ruma /ɾuma/ | ulemi /ulemi/ | luma /luma/ | nega /neɡa/ |
| Mbwa | ovava /ovava/ | yapa /japa/ | yana /jana/ | sisia /sisia/ | kovur /kovuɾ/ | waco /watʃo/ | achu /atʃu/ |
| Paka | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | busi /busi/ | posi /posi/ | miji /midʒi/ |
| Kula | ne /ne/ | na /na/ | nepenge /nepeŋe/ | ania /ania/ | anu /anu/ | hekal /hekal/ | gunne /ɡune/ |
| Kunywa | ne /ne/ | nava /nava/ | na pee /na peː/ | inua /inua/ | inum /inum/ | mihecak /mihetʃak/ | gobe /ɡobe/ |
| Moja | magoke /maɡoke/ | kahene /kahene/ | mendeai /mendeai/ | ta /ta/ | esa /esa/ | cacay /tʃatʃai/ | kuenki /kweŋki/ |
| Mbili | tole /tole/ | lole /lole/ | lapo /lapo/ | rua /rua/ | lua /lua/ | tusa /tusa/ | bo /po/ |
| Habari | naipa /naipa/ | amige /amiɡe/ | baa wa /baː wa/ | namona /namona/ | emua /emua/ | marayas /maɾajas/ | nuedi /nweðiː/ |
| Asante | susu /susu/ | tega /teɡa/ | yaku /jaku/ | tanikiu /tanikiu/ | poasi /poasi/ | lalumahan /lalumahan/ | nuedi malo /nweðiː malo/ |
| Nzuri | knaga /knaɡa/ | kavi /kavi/ | epe /epe/ | namo /namo/ | rop /ɾop/ | kapah /kapah/ | nuegan /nweɡan/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.