Rukiga
Kichiga
Familia ya Atlantiki-Kongo (tawi la Kibantu, JE Runyakitara)
Kichiga (Rukiga) ni lugha ya Kibantu ya kanda ya JE ya kusini-magharibi mwa Uganda (eneo la Kigezi: wilaya za Kabale, Kanungu, Rukiga), yenye wazungumzaji wapatao milioni 2.3. Ni sehemu ya kundi la Runyakitara (pamoja na Kinyankole/Runyankole, Kitooro/Rutoro, Kinyoro/Runyoro), na ina ueleweka wa pamoja wa hali ya juu na lugha nyingine tatu; mara nyingine lugha hizo nne huchukuliwa kama lugha moja (Runyakitara) kwa madhumuni ya elimu na utangazaji. Mfumo wa kawaida wa Kibantu wa ngeli za nomino wenye upatanisho mpana, toni za juu/chini. Watu wa Bakiga, ambao kwa kawaida ni wakulima katika nyanda za juu za Kigezi, huunda jamii kubwa ya kitamaduni na kisiasa ya Uganda. Maandishi ya Kilatini yaliyobuniwa na wamisionari.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kichiga
Maji
amaizi
/amaizi/
Moto
omuriro
/omuriro/
Jua
eizooba
/eizoːba/
Mwezi
omwezi
/omwezi/
Nyota
enyonyoozi
/eɲoɲoːzi/
Mama
nyina
/ɲina/
Baba
ishe
/iʃe/
Mimi
nyowe
/ɲowe/
Wewe
iwe
/iwe/
Jina
eiziina
/eiziːna/
Jicho
eriisho
/eriːʃo/
Mkono
omukono
/omukono/
Moyo
omutima
/omutima/
Upendo
kukunda
/kukunda/
Mti
omuti
/omuti/
Nyumba
enju
/endʒu/
Mbwa
embwa
/embwa/
Paka
kapa
/kapa/
Kula
kurya
/kurja/
Kunywa
kunywa
/kuɲwa/
Moja
rumwe
/rumwe/
Mbili
ibiri
/iβiri/
Habari
oraire
/oraire/
Asante
webare
/webare/
Nzuri
kurungi
/kuruŋɡi/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Atlantic-Congo (Bantu, JE Runyakitara) zinazohusiana
| Maana | Kichiga | Kinyankole | Kitooro | Kinyoro | Kiganda | Kisoga | Kinyaturu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | amaizi /amaizi/ | amaizi /amaizi/ | amaizi /amaizi/ | amaizi /amaizi/ | amazzi /amaːzːi/ | amaaji /amaːdʒi/ | maazi /maːzi/ |
| Moto | omuriro /omuriro/ | omuriro /omuriro/ | omuriro /omuriro/ | omuriro /omuriro/ | omuliro /omuliɾo/ | omuliro /omuliɾo/ | moto /moto/ |
| Jua | eizooba /eizoːba/ | izooba /izoːba/ | eizooba /eizoːba/ | eizooba /eizoːba/ | enjuba /eɲɟuba/ | enjuba /eɲɟuba/ | nzua /nzua/ |
| Mwezi | omwezi /omwezi/ | omwezi /omwezi/ | omwezi /omwezi/ | omwezi /omwezi/ | omwezi /omwezi/ | omwezi /omwezi/ | umweri /umweɾi/ |
| Nyota | enyonyoozi /eɲoɲoːzi/ | enyonyoozi /eɲoɲoːzi/ | enyunyunzi /eɲuɲuːnzi/ | enyunyuunzi /eɲuɲuːnzi/ | emmunyeenye /emːuɲeːɲe/ | emunyeenye /emuɲeːɲe/ | nyeenyeeri /ɲeːɲeːri/ |
| Mama | nyina /ɲina/ | maawe /maːwe/ | nyinya /ɲiɲa/ | nyinya /ɲiɲa/ | maama /maːma/ | maama /maːma/ | mama /mama/ |
| Baba | ishe /iʃe/ | tata /tata/ | isho /iʃo/ | isho /iʃo/ | taata /taːta/ | taata /taːta/ | tata /tata/ |
| Mimi | nyowe /ɲowe/ | nyowe /ɲowe/ | nyowe /ɲowe/ | nyowe /ɲowe/ | nze /nze/ | nze /nze/ | une /une/ |
| Wewe | iwe /iwe/ | iwe /iwe/ | iwe /iwe/ | iwe /iwe/ | ggwe /ɡːwe/ | gwe /ɡwe/ | uwe /uwe/ |
| Jina | eiziina /eiziːna/ | eiziina /eiziːna/ | ibara /iβara/ | ibara /iβara/ | erinnya /eriɲːa/ | erinnya /erinɲa/ | izina /izina/ |
| Jicho | eriisho /eriːʃo/ | eriiso /eriːso/ | eriiso /eriːso/ | eriiso /eriːso/ | eriiso /eɾiːso/ | eriiso /eɾiːso/ | iriiso /iɾiːso/ |
| Mkono | omukono /omukono/ | omukono /omukono/ | omukono /omukono/ | omukono /omukono/ | omukono /omukono/ | omukono /omukono/ | ukuboko /ukuboko/ |
| Moyo | omutima /omutima/ | omutima /omutima/ | omutima /omutima/ | omutima /omutima/ | omutima /omutima/ | omutima /omutima/ | umutima /umutima/ |
| Upendo | kukunda /kukunda/ | rukundo /rukundo/ | kugonza /kuɡonza/ | kugonza /kuɡonza/ | okwagala /okwaːɡala/ | kwagala /kwaɡala/ | butogwa /butoɡwa/ |
| Mti | omuti /omuti/ | omuti /omuti/ | omuti /omuti/ | omuti /omuti/ | omuti /omuti/ | omuti /omuti/ | umuti /umuti/ |
| Nyumba | enju /endʒu/ | enju /endʒu/ | enju /endʒu/ | enju /endʒu/ | ennyumba /eɲɲumba/ | enju /eɲɟu/ | nyumba /ɲumba/ |
| Mbwa | embwa /embwa/ | embwa /embwa/ | embwa /embwa/ | embwa /embwa/ | embwa /embwa/ | embwa /embwa/ | imbwa /imbwa/ |
| Paka | kapa /kapa/ | kapa /kapa/ | paaka /paːka/ | paaka /paːka/ | kkapa /kːapa/ | enkaaku /eŋkaːku/ | paka /paka/ |
| Kula | kurya /kurja/ | kurya /kurja/ | kulya /kulja/ | kulya /kulja/ | kulya /kulja/ | kulya /kulja/ | kuria /kuɾia/ |
| Kunywa | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲʷa/ | kunywa /kuɲʷa/ | kunywa /kuɲwa/ |
| Moja | rumwe /rumwe/ | emwe /emwe/ | emoi /emoi/ | emoi /emoi/ | emu /emu/ | ndala /ndala/ | umwe /umwe/ |
| Mbili | ibiri /iβiri/ | ibiri /iβiri/ | ibiri /iβiri/ | ibiri /iβiri/ | bbiri /bːiri/ | bbiri /biri/ | aviri /aβiri/ |
| Habari | oraire /oraire/ | agandi /aɡandi/ | oraire ota /oraire ota/ | oraire ota /oraire ota/ | oli otya /oli otja/ | mwaakire /mwaːkiɾe/ | mbukire /mbukiɾe/ |
| Asante | webare /webare/ | webare /webare/ | webale /webale/ | webale /webale/ | webale /weːbale/ | weebale /weːbale/ | asante /aˈsante/ |
| Nzuri | kurungi /kuruŋɡi/ | kirungi /kiruŋɡi/ | kurungi /kuruŋɡi/ | kurungi /kuruŋɡi/ | kirungi /kiɾuŋɡi/ | bulungi /buluŋɡi/ | kihi /kihi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.