Trēgāmī
Kitregami
Kihindi-Ulaya
Kitregami (Trēgāmī, yaani "watu wa vijiji vitatu") ni lugha ya Kinuristani katika familia ndogo ya lugha za Kinuristani ndani ya tawi la Kihindi-Kiirani, inayozungumzwa na watu wapatao 3,500 katika Bonde la Tregam, mkoa wa Nuristan, Afghanistan. Familia ya Kinuristani (Kati, Waigali, Tregami, Ashkun, Prasun — lugha 5, wenye jumla ya wasemaji wapatao 125,000) ina sifa zinazoitofautisha na tawi la Kihindi-Kiarya na lile la Kiirani vilevile: mfululizo wa kipekee wa vitamkwa vya mkwaruzo-mgusano (afrikati) na vya mkwaruzo (sibilanti) vilivyokua kutokana na vitamkwa vya kaakaa vya Kihindi-Kizungu cha Kale — sifa ya kale inayoitofautisha Kinuristani na matawi yote mawili — pamoja na mfumo wa kipekee wa irabu. Sarufi ya marejeo ya Morgenstierne ya mwaka 1973 (Notes on Tregami) ndiyo hati ya msingi. Muktadha wa kidini: Wanuristani waligeuka kutoka imani ya Kikafiri (ya kabla ya Uislamu) na kuingia Uislamu mwishoni mwa karne ya 19, baada ya ushindi wa Waafghani dhidi ya "Kafiristan".
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kitregami
Maji
āw
/aːw/
Moto
aŋa
/aŋa/
Jua
sa
/sa/
Mwezi
mas
/mas/
Nyota
tāra
/taːra/
Mama
žey
/ʒej/
Baba
tata
/tata/
Mimi
e
/e/
Wewe
tu
/tu/
Jina
nām
/naːm/
Jicho
ac̣ĩ
/aʈʂĩ/
Mkono
doš
/doʃ/
Moyo
źo
/zo/
Upendo
—
/—/
Mti
jala
/dʒala/
Nyumba
—
/—/
Mbwa
ćū̃
/tsũː/
Paka
—
/—/
Kula
—
/—/
Kunywa
—
/—/
Moja
yo
/jo/
Mbili
du
/du/
Habari
salaam
/salaːm/
Asante
shukria
/ʃukɾia/
Nzuri
—
/—/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Indo-European zinazohusiana
| Maana | Kitregami | Kiskutia | Kipashai | Kiumbria | Kiyangkaal | Proto-Kra-Dai | Kioska |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | āw /aːw/ | ap /ap/ | واری /waːri/ | utur /ˈu.tur/ | ngogo /ŋoɡo/ | *naːm /naːm/ | — /—/ |
| Moto | aŋa /aŋa/ | ātar /aːtar/ | انگاری /aŋɡaːri/ | pir /pir/ | ngida /ŋida/ | *vɤj /vɤj/ | — /—/ |
| Jua | sa /sa/ | hvar /xʷar/ | سور /sur/ | — /—/ | wargu /waɾɡu/ | — /—/ | — /—/ |
| Mwezi | mas /mas/ | māh /maːh/ | مس /mas/ | — /—/ | waldar /waldaɾ/ | — /—/ | — /—/ |
| Nyota | tāra /taːra/ | star /staːr/ | تارا /taːraː/ | — /—/ | thurara /t̪uɾaɾa/ | — /—/ | — /—/ |
| Mama | žey /ʒej/ | mātar /maːtar/ | نا /naː/ | matrer /ˈma.trer/ | ngama /ŋama/ | — /—/ | maatúf /maːtof/ |
| Baba | tata /tata/ | pitar /pitar/ | تاتا /taːtaː/ | patre /ˈpa.tre/ | kanda /kanda/ | — /—/ | patír /patiːr/ |
| Mimi | e /e/ | azu /azu/ | آ /aː/ | — /—/ | ngada /ŋada/ | *kuː /kuː/ | egom /egom/ |
| Wewe | tu /tu/ | tu /tuː/ | تو /tu/ | tu /tuː/ | nyingka /ɲiŋka/ | — /—/ | tú /tuː/ |
| Jina | nām /naːm/ | nama /naːma/ | نام /naːm/ | nome /ˈnome/ | warra /wara/ | *ɟɯː /ɟɯː/ | númen /nuːmen/ |
| Jicho | ac̣ĩ /aʈʂĩ/ | čašm /tʃaʃm/ | اچی /atʃiː/ | — /—/ | miibul /miːbul/ | *taː /taː/ | — /—/ |
| Mkono | doš /doʃ/ | zasta /zasta/ | دست /dast/ | manuv-e /ma.ˈnu.we/ | — /—/ | *mɯː /mɯː/ | manim /manim/ |
| Moyo | źo /zo/ | zard- /zard/ | دل /dil/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Upendo | — /—/ | — /—/ | پیار /pjaːr/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mti | jala /dʒala/ | — /—/ | درغ /darʁ/ | — /—/ | — /—/ | *maːj /maːj/ | — /—/ |
| Nyumba | — /—/ | — /—/ | جوغ /dʒoʁ/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | trííbúm /triːbom/ |
| Mbwa | ćū̃ /tsũː/ | spaka /spaka/ | کوتا /kotaː/ | — /—/ | — /—/ | *hmaː /hmaː/ | — /—/ |
| Paka | — /—/ | — /—/ | بلور /baloːr/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Kula | — /—/ | xwartan /xʷartan/ | کخن- /kxn/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Kunywa | — /—/ | — /—/ | پی- /piː/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Moja | yo /jo/ | aiwa /aiwa/ | ایک /eːk/ | unu /ˈu.nu/ | — /—/ | *nɯŋ /nɯŋ/ | — /—/ |
| Mbili | du /du/ | duva /duva/ | دو /duː/ | dur /dur/ | kiyarrngka /kijaraŋka/ | *soːŋ /soːŋ/ | dús /duːs/ |
| Habari | salaam /salaːm/ | — /—/ | سلام /salaːm/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Asante | shukria /ʃukɾia/ | — /—/ | شکریه /ʃukrija/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Nzuri | — /—/ | vohu /wohu/ | شو /ʃoː/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.