Dangme
Kiadangme
Kiatlantiki-Kongo (Volta-Niger, Kwa, Ga-Adangme)
Kiadangme (Dangme) ni lugha ya watu wa Adangme wa kusini-mashariki mwa Ghana, ikijumuisha lahaja kadhaa zinazohusiana kwa karibu (Ada, Krobo, Osudoku, Shai, Ningo, Gbugbla). Dada wa Kiga (gaa) ndani ya tawi la Ga-Adangme la lugha za Kwa za Niger-Congo. Waadangme wana tamaduni tajiri ya mdomo na ni mashuhuri kwa matambiko ya kubaleghe ya wanawake yaitwayo Dipo ambayo bado yanafanywa kikamilifu hadi leo. Lugha ya toni yenye rejista mbili tofautishi; upatanifu wa irabu wa aina ya ATR na uwekaji alama wa hali kwa kutumia viambishi awali. Inafadhiliwa na serikali kama mojawapo ya lugha 11 za kitaifa, ikiwa na programu za kujua kusoma na kuandika na matangazo ya BBC/GBC.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiadangme
Maji
nyu
/ɲu/
Moto
la
/la/
Jua
hyɛ
/çɛ/
Mwezi
nyɔnyɔɛ
/ɲɔɲɔɛ/
Nyota
ŋulami
/ŋulami/
Mama
nyɛ
/ɲɛ/
Baba
tsɛ
/tsɛ/
Mimi
i
/i/
Wewe
mo
/mo/
Jina
biɛ
/biɛ/
Jicho
hiŋmɛ
/hiŋmɛ/
Mkono
nine
/nine/
Moyo
tsui
/tsui/
Upendo
suɔmi
/suɔmi/
Mti
tso
/tso/
Nyumba
we
/we/
Mbwa
gbe
/ɡbe/
Paka
adi
/adi/
Kula
ye
/je/
Kunywa
nu
/nu/
Moja
kake
/kake/
Mbili
enyɔ
/eɲɔ/
Habari
daa
/daː/
Asante
ojakuɛ
/odʒakwɛ/
Nzuri
hɛŋmi
/hɛŋmi/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Atlantic-Congo (Volta-Niger, Kwa, Ga-Adangme) zinazohusiana
| Maana | Kiadangme | Kiga | Kiaja | Kisango | Kigen | Kidegema | Kiisoko |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | nyu /ɲu/ | nu /nu/ | esi /esi/ | ngu /ŋɡu/ | tsi /tsi/ | mọn /mɔn/ | ame /ame/ |
| Moto | la /la/ | la /la/ | ezo /ezo/ | wa /wa/ | dzo /dzo/ | ọmạrị /ɔmaɾi/ | erae /eɾae/ |
| Jua | hyɛ /çɛ/ | hulu /hulu/ | ewe /ewe/ | lâ /la/ | ɣe /ɣe/ | ọvịnị /ɔvini/ | ọvẹ /ɔvɛ/ |
| Mwezi | nyɔnyɔɛ /ɲɔɲɔɛ/ | ŋɔɔŋmɔ /ŋɔɔŋmɔ/ | esun /esun/ | nzë /nzɛ/ | dzinkɛ /dʒinkɛ/ | ọsọ /ɔsɔ/ | ọwa /ɔwa/ |
| Nyota | ŋulami /ŋulami/ | ŋulami /ŋùlámi/ | ɣletivi /ɣletivi/ | tongoro /toŋɡoro/ | ɣletsivi /ɣletsivi/ | esi /esi/ | esi /esi/ |
| Mama | nyɛ /ɲɛ/ | nyɛ /ɲɛ/ | nɔ /nɔ/ | mama /mama/ | nɔ /nɔ/ | inyeyẹ /iɲɛjɛ/ | oni /oni/ |
| Baba | tsɛ /tsɛ/ | tsɛ /tsɛ/ | to /to/ | babâ /baba/ | tɔ /tɔ/ | etete /etete/ | ọsẹ /ɔsɛ/ |
| Mimi | i /i/ | mi /mì/ | nyɛ /ɲɛ/ | mbi /mbi/ | nyɛ /ɲɛ/ | mẹ /mɛ/ | mẹ /mɛ/ |
| Wewe | mo /mo/ | bo /bo/ | wo /wo/ | mo /mo/ | wò /wò/ | wo /wo/ | whẹ /ʍɛ/ |
| Jina | biɛ /biɛ/ | gbɛi /gbɛ́i/ | nyikɔ /ɲikɔ/ | iri /iri/ | ŋkɔ /ŋkɔ/ | eni /eni/ | odẹ /odɛ/ |
| Jicho | hiŋmɛ /hiŋmɛ/ | hiŋmɛi /hiŋmɛi/ | ŋku /ŋku/ | lê /lɛ/ | ŋku /ŋku/ | enẹ /enɛ/ | ẹro /ɛɾo/ |
| Mkono | nine /nine/ | nine /nine/ | alɔ /alɔ/ | maboko /maboko/ | alɔ /alɔ/ | ọnẹ /ɔnɛ/ | obọ /obɔ/ |
| Moyo | tsui /tsui/ | tsui /tsui/ | dzi /dzi/ | bê /bɛ/ | dzi /dzi/ | ọkọmpọnị /ɔkɔmpɔni/ | udu /udu/ |
| Upendo | suɔmi /suɔmi/ | suɔmɔ /suɔmɔ/ | lɔ̃ /lɔ̃/ | ndoyê /ndojɛ/ | lɔ̃lɔ̃ /lɔ̃lɔ̃/ | inyiẹna /iɲjɛna/ | ọsuọ /ɔswɔ/ |
| Mti | tso /tso/ | tso /tso/ | ati /ati/ | kêkê /kɛkɛ/ | ati /ati/ | eyo /ejo/ | orhan /oɾan/ |
| Nyumba | we /we/ | shia /ʃia/ | avia /avia/ | dâ /da/ | aƒe /aɸe/ | ọsụnẹ /ɔsunɛ/ | uwowhe /uwowhe/ |
| Mbwa | gbe /ɡbe/ | gbei /ɡbei/ | avu /avu/ | mbo /mbo/ | avu /avu/ | ifụnị /ifuni/ | ebọ /ebɔ/ |
| Paka | adi /adi/ | adi /adi/ | ami /ami/ | nyao /ɲao/ | agbo /aɡbo/ | ọchẹ /ɔtʃɛ/ | ọtọmha /ɔtɔmha/ |
| Kula | ye /je/ | yɛ /jɛ/ | ɖu /ɖu/ | te /te/ | ɖu /ɖu/ | re /ɾe/ | re /ɾe/ |
| Kunywa | nu /nu/ | nu /nu/ | nu /nu/ | nyon /ɲon/ | no /no/ | da /da/ | da /da/ |
| Moja | kake /kake/ | ekome /ekome/ | ɖeka /ɖeka/ | oko /oko/ | ɖeka /ɖeka/ | ọmọ /ɔmɔ/ | ọvo /ɔvo/ |
| Mbili | enyɔ /eɲɔ/ | enyɔ /eɲɔ/ | eve /eve/ | ûse /use/ | eve /eve/ | eva /eva/ | ivẹ /ivɛ/ |
| Habari | daa /daː/ | ɔ jɔ /ɔ jɔ/ | nɛnɛ /nɛnɛ/ | bara mo /bara mo/ | ado /ado/ | amọn /amɔn/ | mavọ /mavɔ/ |
| Asante | ojakuɛ /odʒakwɛ/ | oyiwala /ojiwala/ | amɛ akpe /amɛ akpe/ | singila /siŋɡila/ | akpe /akpe/ | nani /nani/ | migwo /miɡwo/ |
| Nzuri | hɛŋmi /hɛŋmi/ | ekpakpa /ekpakpa/ | nyo /ɲo/ | nzöni /nzəni/ | nyo /ɲo/ | ekenẹ /ekenɛ/ | ọwhọ /ɔwhɔ/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.