Tsoyaha
Tiếng Yuchi
Ngôn ngữ cô lập
Tiếng Yuchi (còn gọi là Euchee; ISO 639-3: yuc) là ngôn ngữ biệt lập gắn với các cộng đồng Yuchi ở miền đông nam Hoa Kỳ trong lịch sử và nay tập trung tại Oklahoma. Người Yuchi bị cưỡng bức chuyển về phía tây khỏi quê tổ trong các cuộc di dời thế kỷ XIX, còn trường học tiếng Anh và đồng hóa gây chuyển dịch ngôn ngữ nghiêm trọng. Thế hệ cuối gồm những người cao tuổi học tiếng này như tiếng mẹ đẻ đang giảm, nhưng con số cố định như “dưới năm người” nhanh chóng lỗi thời: Dự án Ngôn ngữ Yuchi do cộng đồng lãnh đạo làm việc với các trưởng lão còn lại và cho biết một số cha mẹ trẻ lại nuôi con bằng Yuchi như tiếng đầu tiên. Ngôn ngữ có những phân biệt phức tạp về ngôi và lớp danh từ, gồm các dạng nhạy với căn tính xã hội; lời nam và nữ khác nhau ở một số đại từ cùng dạng khác. Tài liệu cộng đồng dùng hệ chữ Latinh thực dụng, còn giảng dạy chú trọng nói thành thạo, ghi âm, đắm mình và dùng liên thế hệ; Yuchi không có địa vị chính thức.
Nơi được sử dụng
31 từ cốt lõi trong Tiếng Yuchi
Nước
cha
/tʃa/
Lửa
tsoda
/tsoda/
Mặt trời
dethla
/dɛhla/
Mặt trăng
zethla
/zɛhla/
Sao
weʼyv
/weʔỹ/
Mẹ
ahnʌh
/ahnʌh/
Cha
—
/—/
Tôi
di
/di/
Bạn
tse
/tse/
Tên
tiʼe
/tiʔe/
Mắt
shela
/ʃela/
Tay
—
/—/
Tim
—
/—/
Yêu
—
/—/
Cây
—
/—/
Nhà
tsotʔa
/tsotʔa/
Chó
shtsé
/ʃtsɛ/
Mèo
—
/—/
Ăn
gʌ
/ɡʌ/
Uống
—
/—/
Một
hahgo
/hahɡo/
Hai
nowe
/nõˈwẽ/
Xin chào
—
/—/
Cảm ơn
—
/—/
Tốt
—
/—/
Nguồn
- Linn (2001) — A grammar of Euchee (Yuchi)
- Wagner (1934) — Yuchi
So sánh từ vựng
So sánh với các ngôn ngữ Language isolate liên quan
| Nghĩa | Tiếng Yuchi | Tiếng Meroe | Hmong-Mien nguyên thủy | Tiếng Iberia | Tiếng Cao Câu Ly | Ngôn ngữ Ký hiệu Nicaragua | Tiếng Tartessos |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nước | cha /tʃa/ | 𐦠𐦶 /ato/ | *ʔuwm /ʔuwm/ | — /—/ | 買 /*mai/ | — /—/ | — /—/ |
| Lửa | tsoda /tsoda/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mặt trời | dethla /dɛhla/ | 𐦨𐦯 /ˈmasa/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mặt trăng | zethla /zɛhla/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Sao | weʼyv /weʔỹ/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mẹ | ahnʌh /ahnʌh/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Cha | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tôi | di /di/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Bạn | tse /tse/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tên | tiʼe /tiʔe/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mắt | shela /ʃela/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tay | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tim | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Yêu | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Cây | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Nhà | tsotʔa /tsotʔa/ | — /—/ | — /—/ | iltiŕ /iltir̥/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Chó | shtsé /ʃtsɛ/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Mèo | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Ăn | gʌ /ɡʌ/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Uống | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Một | hahgo /hahɡo/ | — /—/ | — /—/ | ban /ban/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Hai | nowe /nõˈwẽ/ | — /—/ | *ʔwei /ʔwei/ | bi /bi/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Xin chào | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Cảm ơn | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
| Tốt | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ | — /—/ |
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.