ဖျိၣ်ၤ
Kikareni cha Pwo Magharibi
Kichina-Kitibeti
Kipwo Karen cha Magharibi (jina la kujitambulisha ဖျိၣ်ၤ) ni lugha ya Kikarenic ya familia ya Kisino-Tibeti, inayozungumzwa na takriban watu milioni 1.4 katika Delta ya Irrawaddy na Mkoa wa Bago kusini mwa Myanmar, pamoja na watu 200,000 nchini Thailand (Tak, Mae Hong Son, Kanchanaburi). Ni mojawapo ya lugha mbili kuu za Kikaren pamoja na Kisgaw Karen (ksw), huku Kipwo kikiwa cha kihafidhina zaidi kifonolojia — kikihifadhi tofauti za irabu na konsonanti za Proto-Karen ambazo Kisgaw kimezifuta. Watu wa Karen wana historia changamano ya kisiasa ya kisasa ikijumuisha upinzani wa Jeshi la Ukombozi wa Kitaifa la Karen dhidi ya serikali kuu ya Burma tangu mwaka 1949, wakiwa na idadi kubwa ya watu wa Kipwo katika kambi za wakimbizi kando ya mpaka wa Thailand na Burma (hasa Kambi ya Wakimbizi ya Mae La). Migawanyiko mikuu ya lahaja za Kipwo ni pamoja na ya Magharibi (Pwo ya eneo la delta, namna sanifu ya kifasihi), ya Mashariki (mashariki mwa Jimbo la Karen) na Phlong (kaskazini mwa Thailand). Kipwo Karen ni mojawapo ya lugha chache za Kikaren zenye mapokeo marefu ya kifasihi, yanayoanzia katika kazi ya wamishonari wa Kibaptisti wa Marekani ya miaka ya 1830 iliyoendeleza maandishi ya Kikaren yaliyotokana na Kiburma.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kikareni cha Pwo Magharibi
Maji
ထံ
/tʰi/
Moto
မ့ၣ်ဖါ
/mei pʰa/
Jua
မုၢ်
/mə/
Mwezi
လါ
/la/
Nyota
ဆၣ်
/sʰã˧/
Mama
မိၢ်
/mo/
Baba
ဖါ
/pʰa/
Mimi
ယၩ
/jə/
Wewe
နါ
/na˦/
Jina
မဲ
/mɛ˦/
Jicho
မဲာ်
/mɛ/
Mkono
စု
/sʉ/
Moyo
သး
/θa/
Upendo
အဲၣ်
/ʔain/
Mti
သ့ၣ်
/θəŋ/
Nyumba
ဟံၣ်
/həŋ/
Mbwa
ထွံၣ်
/tʰwəŋ/
Paka
ဆဲၣ်
/sʰain/
Kula
အီၣ်
/ʔoŋ/
Kunywa
အီ
/ʔi/
Moja
တ
/tə/
Mbili
နီ
/ni˦/
Habari
ဂ့ၤထီၣ်
/ɣɛ tʰi/
Asante
တၢ်ဘျုး
/ta pju/
Nzuri
ဂ့ၤ
/ɣɛ/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Sino-Tibetan zinazohusiana
| Maana | Kikareni cha Pwo Magharibi | Kikaren cha Sgaw | Karen ya Pwo | Kilisu | Kitibet cha Khams | Kitibet cha kale cha kawaida | Lugha ya Pa'O |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | ထံ /tʰi/ | ထံ /tʰi/ | ထံ /tʰî/ | yi /ji/ | ཆུ /tɕʰu/ | ཆུ /tɕʰu/ | ရေ /jé/ |
| Moto | မ့ၣ်ဖါ /mei pʰa/ | မ့ၣ် /mèʔ/ | မ့ၣ် /me˨˩/ | a-mi /ami/ | མེ /me/ | མེ /me/ | မီး /mì/ |
| Jua | မုၢ် /mə/ | မုၢ် /mu/ | မုန် /mu˧/ | mei-lo /mejlo/ | ཉི་མ /ɲima/ | ཉི་མ /ɲima/ | နေ /né/ |
| Mwezi | လါ /la/ | လါ /la/ | လး /la˧/ | ha-ba /haba/ | ཟླ་བ /dawa/ | ཟླ་བ /dawa/ | လ /lə/ |
| Nyota | ဆၣ် /sʰã˧/ | ဆၣ် /sʰã˧/ | ဆါ /ʃa˧/ | akw /a˧ kwɿ˧/ | སྐར་མ /karma/ | སྐར་མ /karma/ | ရှာ /ʃà/ |
| Mama | မိၢ် /mo/ | မိၢ် /mi/ | မိ /mu˧˥/ | ma /ma/ | ཨ་མ /ama/ | ཨ་མ /ama/ | အမ /ʔə ma/ |
| Baba | ဖါ /pʰa/ | ပၢ် /pa/ | ဖါ /pʰa/ | a-pa /apa/ | ཨ་ཕ /apʰa/ | ཕ /pʰa/ | အဖ /ʔə pʰə/ |
| Mimi | ယၩ /jə/ | ယၤ /jā/ | ယ /jə˧/ | ngua /ŋwa/ | ང /ŋà/ | ང /ŋa/ | ငါ /ŋà/ |
| Wewe | နါ /na˦/ | နၤ /nə˧/ | နါ /nə˧/ | nu /nu˧/ | ཁྱོད /cʰø˥/ | ཁྱོད /tɕʰø/ | နာ /nà/ |
| Jina | မဲ /mɛ˦/ | မံၤ /mĩ˧/ | မံ /mi˨˩/ | myi /mi˧/ | མིང /miŋ/ | མིང /miŋ/ | မီ /mì/ |
| Jicho | မဲာ် /mɛ/ | မဲာ်ချံ /mɛ tʃʰa/ | မဲာ် /mɛ˧/ | mya /mʲa/ | མིག /mik/ | མིག /mik/ | မျက် /mjɐk/ |
| Mkono | စု /sʉ/ | စု /su/ | စူ /sɔ˨/ | la /la/ | ལག་པ /lakpa/ | ལག་པ /lakpa/ | လက် /lɐk/ |
| Moyo | သး /θa/ | သး /θa/ | သး /θà/ | ni-ma /nima/ | སྙིང་ /ɲiŋ/ | སྙིང /ɲiŋ/ | စိတ် /sɐt/ |
| Upendo | အဲၣ် /ʔain/ | အဲၣ် /ʔeŋ/ | အဲင် /ʔài/ | gu-hpa /ɡupʰa/ | དགའ་པོ /ɡapo/ | དགའ་བ /ɡawa/ | ချစ် /tɕʰɐt/ |
| Mti | သ့ၣ် /θəŋ/ | သ့ၣ် /θiŋ/ | သုၣ် /tʰoŋ˧/ | shi-pa /ʃipa/ | ཤིང་ /ɕiŋ/ | ཤིང /ɕiŋ/ | သစ် /θɐt/ |
| Nyumba | ဟံၣ် /həŋ/ | ဟံၣ် /haŋ/ | ဟံၣ် /hi˧/ | hkyim /tɕim/ | ཁང་པ /kʰaŋpa/ | ཁྱིམ /tɕʰim/ | အိမ် /ʔə ĩ/ |
| Mbwa | ထွံၣ် /tʰwəŋ/ | ထွံၣ် /tʰwiŋ/ | ထွဲ /tʰwi˧/ | kwe /kwɛ/ | ཁྱི /kʰi/ | ཁྱི /tɕʰi/ | ခွား /kʰwá/ |
| Paka | ဆဲၣ် /sʰain/ | သိမံၣ် /θimaŋ/ | ဖၣ် /pə˧/ | a-nyi /aɲi/ | ཞི་མི /ʑimi/ | བྱི་ལ /bila/ | မောက်း /mɔk/ |
| Kula | အီၣ် /ʔoŋ/ | အီၣ် /ʔiŋ/ | အၢင် /ai˧˩/ | dza /tsa/ | ཟ /za/ | བཟའ /za/ | စား /sá/ |
| Kunywa | အီ /ʔi/ | အီ /ʔi/ | အူ /ɔ˧/ | dao /dao/ | འཐུང་ /tʰuŋ/ | འཐུང /tʰuŋ/ | သောက် /θɔk/ |
| Moja | တ /tə/ | တ /ta/ | တ /ta˧˩/ | ti /ti/ | གཅིག /tɕik/ | གཅིག /tɕik/ | တစ် /tɐt/ |
| Mbili | နီ /ni˦/ | ခံၣ် /kʰĩ˧/ | နီ /ni˨˩/ | nyi /ɲi˧/ | གཉིས /ȵiː/ | གཉིས /ɲiː/ | နီ /ní/ |
| Habari | ဂ့ၤထီၣ် /ɣɛ tʰi/ | ဘၣ်တၢ်ဆၢ /baŋ ta sa/ | နာမှၤ /na˧ʃi˧/ | ngo-lan /ŋolan/ | ཨ་རོ /aro/ | བཀྲ་ཤིས་བདེ་ལེགས /tʂaʃi deleks/ | ဟယ်လို /hə jɛ̃ lo/ |
| Asante | တၢ်ဘျုး /ta pju/ | တၢ်ဘျုး /ta bju/ | တၢ်ဘျုး /ta˧blu˧/ | ti-tu /titu/ | ཐུགས་རྗེ་ཆེ /tʰukdʑe tɕʰe/ | ཐུགས་རྗེ་ཆེ /tʰukdʑe tɕʰe/ | ကျေးဇူး /tɕé ðù/ |
| Nzuri | ဂ့ၤ /ɣɛ/ | ဂ့ၤ /ɣɛ/ | ဂ့ၤ /ɣai˧/ | nyi /ɲi/ | ཡག་པོ /jakpo/ | ཡག་པོ /jakpo/ | ကောင်း /kɔ̃/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.