Zeme
Kinaga cha Zeme
Kichina-Kitibeti
Zeme Naga (kwa jina lao wenyewe Zeme) ni lugha ya Kitibeto-Burman ya kundi la Zeme ndani ya tawi la Kuki-Chin-Naga, inayozungumzwa na watu wapatao 70,000 katika maeneo ya mpakani ya Nagaland, Manipur na Assam kaskazini-mashariki mwa India. Watu wa Zeme ni sehemu ya kundi pana zaidi la kikabila-kisiasa la Naga (Wanaga wapatao milioni 3 kote kaskazini-mashariki mwa India na Myanmar) lakini kilugha wanatofautiana na lugha mashuhuri zaidi za Naga kama Tangkhul, Sumi na Mao. Zeme ina sifa za kawaida za Kitibeto-Burman: ina toni (ya chini/ya juu), mofolojia rahisi ya nomino, ukubaliano wa kitenzi wa watu wengi (polypersonal), na mpangilio wa vipashio SOV. Programu za kusoma na kuandika za Naga tangu miaka ya 1960 zimezalisha tafsiri za Biblia na vifaa vya kielimu kwa lugha ya Zeme.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kinaga cha Zeme
Maji
nki
/nki/
Moto
mei
/mei/
Jua
sʰeu
/sʰeu/
Mwezi
kʰu
/kʰu/
Nyota
tara
/taɾa/
Mama
nem
/nem/
Baba
ape
/ape/
Mimi
ge
/ge/
Wewe
na
/na/
Jina
min
/miŋ/
Jicho
mik
/mik/
Mkono
hak
/hak/
Moyo
heisia
/heisia/
Upendo
kihai
/kihai/
Mti
rik
/rik/
Nyumba
ki
/ki/
Mbwa
hui
/hui/
Paka
kʰemi
/kʰemi/
Kula
so
/so/
Kunywa
hʷu
/hʷu/
Moja
kha
/kʰa/
Mbili
kena
/kena/
Habari
hangba
/haŋba/
Asante
kazi
/kazi/
Nzuri
ahei
/ahei/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Sino-Tibetan zinazohusiana
| Maana | Kinaga cha Zeme | Kinaga cha Tangkhul | Kimizo | Kikurtöp | Hakha Chin | Kilimbu | Kisikkim |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | nki /nki/ | ze /ze/ | tui /tui/ | khwe /kʰwe/ | ti /ti/ | ᤇᤘᤠ /tʃʰwaː/ | ཆུ /tɕʰu/ |
| Moto | mei /mei/ | mei /mei/ | mei /mei/ | mi /mi/ | mei /mei/ | ᤔᤡ /mi/ | མེ /me/ |
| Jua | sʰeu /sʰeu/ | nyithui /ɲitʰui/ | ni /ni/ | ningpe /niŋpe/ | ni /ni/ | ᤊᤠᤶᤑ /ɲaːmpʰʌ/ | ཉི་མ /ɲima/ |
| Mwezi | kʰu /kʰu/ | lai /lai/ | thla /tʰla/ | lai /lai/ | thla /tʰla/ | ᤗᤠᤒᤠ /laːba/ | ཟླ་བ /dawa/ |
| Nyota | tara /taɾa/ | sira /siraː/ | arsi /arsi/ | karma /karma/ | arfi /ʔarfi/ | ᤂᤧᤛᤧᤔᤡᤰ /kʰɛsɛmik/ | སྐར་མ་ /kaːma/ |
| Mama | nem /nem/ | ina /ina/ | nu /nu/ | amai /amai/ | nu /nu/ | ᤔᤠᤔᤠ /maːmaː/ | ཨ་མ /ama/ |
| Baba | ape /ape/ | apa /apa/ | pa /pa/ | apai /apai/ | pa /pa/ | ᤀᤠᤒᤠ /aːbaː/ | ཨ་པ /apa/ |
| Mimi | ge /ge/ | i /i/ | kei /kei/ | ngat /ŋat/ | kei /kei/ | ᤀᤠᤱᤃᤠ /aŋga/ | ང་ /ŋa/ |
| Wewe | na /na/ | na /na/ | nang /naŋ/ | wit /wit/ | nang /naŋ/ | ᤂᤧᤏᤧ᤹ /kʰɛnɛʔ/ | ཁྱེད་རང་ /kʰeraŋ/ |
| Jina | min /miŋ/ | amin /amin/ | hming /hmiŋ/ | ming /miŋ/ | min /min/ | ᤔᤡᤱ /miŋ/ | མིང་ /miŋ/ |
| Jicho | mik /mik/ | mi /mi/ | mit /mit/ | mik /mik/ | mit /mit/ | ᤔᤡᤰ /mik/ | མིག /mik/ |
| Mkono | hak /hak/ | phei /pʰei/ | kut /kut/ | lak /lak/ | kut /kut/ | ᤜᤢᤰ /huk/ | ལག /lak/ |
| Moyo | heisia /heisia/ | mokyaba /mokjaba/ | thinlung /tʰinluŋ/ | nying /ɲiŋ/ | lung /luŋ/ | ᤛᤡᤰ /sik/ | སྙིང /ɲiŋ/ |
| Upendo | kihai /kihai/ | cha /tʃa/ | hmangaih /hmaŋai/ | ga /ɡa/ | daw /daw/ | ᤔᤡᤌᤡ /mitʰi/ | དགའ /ɡa/ |
| Mti | rik /rik/ | leiyik /leijik/ | thingkung /tʰiŋkuŋ/ | shing /ɕiŋ/ | thingkung /tʰiŋkuŋ/ | ᤛᤡᤱ /siŋ/ | ཤིང /ɕiŋ/ |
| Nyumba | ki /ki/ | shim /ʃim/ | in /in/ | khim /kʰim/ | inn /in/ | ᤜᤡᤶ /him/ | ཁྱིམ /tɕim/ |
| Mbwa | hui /hui/ | ui /ui/ | ui /ui/ | khwi /kʰwi/ | ui /ui/ | ᤁᤣᤳᤇᤡ /keptʃi/ | ཁྱི /tɕʰi/ |
| Paka | kʰemi /kʰemi/ | mibu /mibu/ | zawhte /zɔʔte/ | byila /bila/ | minu /minu/ | ᤐᤡᤛᤡ /pisi/ | ཞི་མི /ʑimi/ |
| Kula | so /so/ | ngui /ŋui/ | ei /ei/ | za /za/ | ei /ei/ | ᤆᤠᤔᤠ /tʃaːmaː/ | ཟ /za/ |
| Kunywa | hʷu /hʷu/ | rai /rai/ | in /in/ | thung /tʰuŋ/ | din /din/ | ᤌᤢᤴᤔᤠ /tʰuŋmaː/ | འཐུང /tʰuŋ/ |
| Moja | kha /kʰa/ | kha /kʰa/ | pakhat /pakʰat/ | thê /tʰe/ | pakhat /pakʰat/ | ᤌᤡᤰ /tʰik/ | གཅིག /tɕik/ |
| Mbili | kena /kena/ | khani /kʰani/ | pahnih /pahniʔ/ | zon /zon/ | pahnih /pahniʔ/ | ᤏᤧᤳᤇᤡ /nɛtɕːi/ | གཉིས་ /ɲiː/ |
| Habari | hangba /haŋba/ | hayau /hajau/ | chibai /tʃibai/ | kuzu zangpo /kuzu zaŋpo/ | na dam maw /na dam maw/ | ᤐᤣᤜᤢᤙᤣ /peːhuːje/ | ཁམས་བཟང /kʰamsaŋ/ |
| Asante | kazi /kazi/ | ase /ase/ | ka lawm e /ka lɔːm e/ | kadrinche /kadrintɕe/ | ka lawm /ka lawm/ | ᤐᤡᤍᤠᤱ /pidaːŋ/ | ཐུགས་རྗེ་ཆེ /tʰuktɕetɕe/ |
| Nzuri | ahei /ahei/ | kahei /kahei/ | tha /tʰa/ | lekpo /lekpo/ | tha /tʰa/ | ᤏᤢᤒᤠ /nuba/ | ལེགས་པོ /lekpo/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.