महाराष्ट्री प्राकृत
भारोपीय · ऐतिहासिक / छिपी किस्म
महाराष्ट्री प्राकृत ईसा पूर्व पहली शताब्दी से लेकर ईसवी 13वीं शताब्दी तक भारतीय उपमहाद्वीप की प्रमुख मध्य भारतीय-आर्य साहित्यिक भाषा थी। इसका प्रयोग जैन धर्म के परवर्ती-कैनन (आगमोत्तर) कथा एवं टीका साहित्य (जैन महाराष्ट्री) की भाषा के रूप में तथा मध्यकालीन महाराष्ट्र के राजदरबारों की भाषा के रूप में हुआ। मध्य भारतीय भाषा-सातत्य के भीतर महाराष्ट्री पालि (pi, थेरवाद बौद्ध धर्म की कैनोनिक भाषा) की सहोदर भाषा है और आधुनिक मराठी (mr) की पूर्वज है। इसकी विशेषता यह है कि महाराष्ट्री सभी प्राकृतों में पुरानी भारतीय-आर्य स्पर्श ध्वनियों का सर्वाधिक व्यापक दुर्बलीकरण (लेनिशन) दर्शाती है (संस्कृत *p > प्राकृत v, *t > d, *k > g), जिससे यह ध्वन्यात्मक दृष्टि से सर्वाधिक "मृदूकृत" मध्य भारतीय-आर्य भाषा बन जाती है। इसकी प्रमुख साहित्यिक कृतियों में सेतुबंध (प्रवरसेन, 5वीं शताब्दी), गाथासप्तशती (हाल, पहली शताब्दी) तथा जैन महाराष्ट्री का विपुल कथा-साहित्य सम्मिलित हैं; किंतु जैन आगम, अर्थात् जैन प्रामाणिक धर्मग्रंथ स्वयं, महाराष्ट्री में नहीं बल्कि अर्धमागधी में रचे गए हैं।
कहाँ बोली जाती है
महाराष्ट्री प्राकृत में 31 मूल शब्द
पानी
उदग
/udaɡa/
आग
अग्गि
/aɡɡi/
सूरज
सूर
/suːɾa/
चाँद
चंद
/tʃanda/
तारा
तारा
/taːɾaː/
माता
माय
/maːja/
पिता
पिअ
/piaː/
मैं
अहं
/ahan/
तुम
तुमं
/tuman/
नाम
णाम
/ɳaːma/
आँख
अच्छि
/atʃːʰi/
हाथ
हत्थ
/hatːʰa/
दिल
हिअ
/hiaː/
प्रेम
पेम
/peːma/
पेड़
रुक्ख
/rukːʰa/
घर
घर
/ɡʱaɾa/
कुत्ता
सुणग
/suɳaɡa/
बिल्ली
मज्जार
/madʒːaːra/
खाना
खा
/kʰaː/
पीना
पिब
/piba/
एक
एग
/eɡa/
दो
दो
/do/
नमस्ते
—
/—/
धन्यवाद
—
/—/
अच्छा
साहु
/saːhu/
कोयल
कोइल
/koˑilɐ/
स्रोत
शब्दों की तुलना
Indo-European संबंधित भाषाओं से तुलना
| अर्थ | महाराष्ट्री प्राकृत | पाली | शिक्षणीय पालि (थेरवाद) | संस्कृत | मैथिली | डोगरी | कांगड़ी |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| पानी | उदग /udaɡa/ | उदक /udaka/ | udaka /udaka/ | जलम् /dʑalam/ | पानी /paːniː/ | पाणी /paːɳiː/ | पाणी /paːɳiː/ |
| आग | अग्गि /aɡɡi/ | अग्गि /aɡːi/ | aggi /aɡːi/ | अग्निः /aɡniɦ/ | आगि /aːɡi/ | अग्ग /aɡː/ | अग्ग /aɡː/ |
| सूरज | सूर /suːɾa/ | सुरिय /surija/ | suriya /suɾija/ | सूर्यः /suːɾjaɦ/ | सूरज /suːrədʒ/ | सूरज /suːraj/ | सूरज /suːraj/ |
| चाँद | चंद /tʃanda/ | चन्द /tɕanda/ | canda /tɕanda/ | चन्द्रः /tɕandɾaɦ/ | चान /tʃaːn/ | चन्न /tʃanː/ | चन्न /tʃanː/ |
| तारा | तारा /taːɾaː/ | तारा /taːraː/ | tārā /ˈt̪aːraː/ | तारा /taːraː/ | तारा /taːraː/ | तारा /taːraː/ | तारा /taːɾaː/ |
| माता | माय /maːja/ | माता /maːtaː/ | mātā /maːtaː/ | माता /maːtaː/ | माय /maːj/ | मां /mãː/ | बेबे /bebe/ |
| पिता | पिअ /piaː/ | पिता /pitaː/ | pitā /pitaː/ | पिता /pitaː/ | बाबू /baːbuː/ | बापू /baːpuː/ | बापू /baːpuː/ |
| मैं | अहं /ahan/ | अहं /ahaŋ/ | ahaṃ /ɐˈhɐŋ/ | अहम् /ɐɦɐm/ | हम /ɦəm/ | औं /ɔ̃ː/ | हाऊं /ɦãũ/ |
| तुम | तुमं /tuman/ | त्वं /tvaŋ/ | tvaṃ /t̪ʋɐŋ/ | त्वम् /tʋɐm/ | तों /tõː/ | तूं /tũː/ | तू /tu/ |
| नाम | णाम /ɳaːma/ | नाम /naːma/ | nāma /ˈnaːma/ | नाम /naːmɐ/ | नाम /naːm/ | नां /nãː/ | नां /nãː/ |
| आँख | अच्छि /atʃːʰi/ | चक्खु /tɕakːʰu/ | cakkhu /tɕakːʰu/ | नेत्रम् /neːtɾam/ | आँखि /ãːkʰi/ | अक्ख /akːʰ/ | अक्ख /akːʰ/ |
| हाथ | हत्थ /hatːʰa/ | हत्थ /hatːʰa/ | hattha /hatːʰa/ | हस्तः /hastaɦ/ | हाथ /haːtʰ/ | हत्थ /hattʰ/ | हत्थ /hattʰ/ |
| दिल | हिअ /hiaː/ | हदय /hadaja/ | hadaya /hadaja/ | हृदयम् /hr̩dajam/ | हृदय /hridəj/ | दिल /dil/ | दिल /dil/ |
| प्रेम | पेम /peːma/ | पेम /pema/ | mettā /metːaː/ | प्रेम /preːma/ | प्रेम /preːm/ | प्यार /pjaːr/ | प्यार /pjaːr/ |
| पेड़ | रुक्ख /rukːʰa/ | रुक्ख /rukːʰa/ | rukkha /rukːʰa/ | वृक्षः /vr̩kʂaɦ/ | गाछ /ɡaːtʃʰ/ | रुक्ख /rukːʰ/ | रुक्ख /rukːʰ/ |
| घर | घर /ɡʱaɾa/ | घर /ɡʱara/ | gehā /ɡehaː/ | गृहम् /ɡr̩ham/ | घर /ɡʱər/ | घर /ɡʱər/ | घर /ɡʱar/ |
| कुत्ता | सुणग /suɳaɡa/ | सुनख /sunakʰa/ | sunakha /sunakʰa/ | श्वा /ɕvaː/ | कुकुर /kukur/ | कुत्ता /kuttaː/ | कुत्ता /kuttaː/ |
| बिल्ली | मज्जार /madʒːaːra/ | बिळाल /biɭaːla/ | biḷāra /biɭaːɾa/ | मार्जारः /maːɾdʑaːɾaɦ/ | बिलाइ /bilaːi/ | बिल्ली /bilːiː/ | बिल्ली /bilːiː/ |
| खाना | खा /kʰaː/ | खादति /kʰaːdati/ | bhuñjati /bʱuɲdʒati/ | खादति /kʰaːdati/ | खाएब /kʰaːeb/ | खाना /kʰaːnaː/ | खाणा /kʰaːɳaː/ |
| पीना | पिब /piba/ | पिवति /pivati/ | pivati /pivati/ | पिबति /pibati/ | पीयब /piːjəb/ | पीना /piːnaː/ | पीणा /piːɳaː/ |
| एक | एग /eɡa/ | एक /eka/ | eka /eka/ | एकः /eːkaɦ/ | एक /eːk/ | इक /ik/ | इक /ik/ |
| दो | दो /do/ | द्वे /dve/ | dve /d̪ʋe/ | द्वि /dvi/ | दू /duː/ | दो /do/ | दो /do/ |
| नमस्ते | — /—/ | नमो /namo/ | namo /namo/ | नमस्ते /namasteː/ | प्रणाम /prəɳaːm/ | नमस्कार /nəməskaːr/ | नमस्कार /nəməskaːr/ |
| धन्यवाद | — /—/ | अनुमोदामि /anumodaːmi/ | anumodanā /anumodanaː/ | धन्यवादः /dʱanjaʋaːdaɦ/ | धन्यवाद /dʱənjəbaːd/ | धन्यवाद /dʱənjəbaːd/ | धन्यवाद /dʱənjəbaːd/ |
| अच्छा | साहु /saːhu/ | साधु /saːdʱu/ | kusala /kusala/ | साधु /saːdʱu/ | नीक /niːk/ | चन्गा /tʃəŋɡaː/ | चन्गा /tʃəŋɡaː/ |
| कोयल | कोइल /koˑilɐ/ | कोकिल /koːkilɐ/ | kokila /koːkilɐ/ | कोकिल /koːkilɐ/ | कोइल /koil/ | — | — |
LangMap का हिस्सा — एक भाषाई विज़ुअलाइज़ेशन परियोजना। यह एक स्थिर, क्रॉल-योग्य सारांश है; इंटरैक्टिव मानचित्र उच्चारण ऑडियो, फ़िल्टर और ग्लोब दृश्य प्रदान करते हैं।