Tz'unun K'iche'
Tiếng Uspanteko
Maya
Tiếng Uspanteko (tự danh Tz'unun K'iche', "ngôn ngữ của Uspantán") là một ngôn ngữ Maya thuộc nhánh K'iche', được nói ở vùng cao nguyên Cuchumatanes của Guatemala, với khoảng 5.000 người sử dụng, chủ yếu tại khu tự quản Uspantán thuộc tỉnh El Quiché. Tiếng Uspanteko đáng chú ý trong loại hình học ngôn ngữ vì là một trong số ít các ngôn ngữ Maya có thanh điệu, và đặc biệt vì thanh điệu của nó mang chức năng ngữ pháp: phần lớn các ngôn ngữ Maya đã đánh mất các đối lập thanh điệu vốn có của tiếng Maya nguyên thủy, nhưng tiếng Uspanteko lại phát triển một hệ thống thanh điệu mới được dùng cho mục đích ngữ pháp (cụ thể là để đánh dấu thể hoàn thành trên một số động từ). Về mặt ngôn ngữ học, tiếng Uspanteko thuộc nhánh K'iche' cùng với tiếng K'iche' (quc), Tz'utujil (tzj), Kaqchikel (cak) và Sakapulteko (skp), nhưng có những đặc điểm âm vị học và từ vựng riêng. Cộng đồng Uspanteko đã sống sót qua nạn diệt chủng trong cuộc Nội chiến Guatemala thập niên 1980 và gìn giữ ngôn ngữ của mình nhờ sự biệt lập cộng đồng trong các thung lũng núi Cuchumatanes.
Nơi được sử dụng
31 từ cốt lõi trong Tiếng Uspanteko
Nước
jaʼ
/haʔ/
Lửa
qʼaqʼ
/qʼaqʼ/
Mặt trời
qʼiij
/qʼiːh/
Mặt trăng
ikʼ
/ikʼ/
Sao
ch'umil
/tʃʼumil/
Mẹ
nan
/nan/
Cha
tat
/tat/
Tôi
in
/in/
Bạn
at
/at/
Tên
b'ii
/ɓiː/
Mắt
wach
/watʃ/
Tay
qʼab
/qʼab/
Tim
kʼuʼx
/kʼuʔʃ/
Yêu
lóqʼ
/lóqʼ/
Cây
cheʼ
/tʃeʔ/
Nhà
jaa
/haː/
Chó
tzʼiʼ
/tsʼiʔ/
Mèo
mis
/mis/
Ăn
waʼ
/waʔ/
Uống
ukʼ
/ukʼ/
Một
jun
/hun/
Hai
quiib'
/kiːɓ/
Xin chào
saʼbʼal
/saʔbal/
Cảm ơn
maltyox
/maltjoʃ/
Tốt
utz
/uts/
Nguồn
So sánh từ vựng
So sánh với các ngôn ngữ Mayan liên quan
| Nghĩa | Tiếng Uspanteko | Tiếng Kʼicheʼ | Tiếng Kaqchikel | Tiếng Poqomchi | Tiếng Tojol-ab'al | Tiếng Q'anjob'al | Tiếng Ixil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nước | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /xaʔ/ | yaʼ /jaʔ/ | haʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | aʼ /aʔ/ |
| Lửa | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaaq /qʼaːq/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ | tzaʼ /tsaʔ/ |
| Mặt trời | qʼiij /qʼiːh/ | qʼij /qʼix/ | qʼij /qʼix/ | qʼij /qʼih/ | kʼakʼu /kʼakʼu/ | kʼuʼ /kʼuʔ/ | qʼii /qʼiː/ |
| Mặt trăng | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ik /ik/ | ixaw /iʃaw/ | ixaw /iʃaw/ | ich /itʃ/ |
| Sao | ch'umil /tʃʼumil/ | chʼumil /tʃʼumil/ | chʼumil /tʃʼumil/ | chʼumiil /tʃʼumiːl/ | kʼanal /kʼanal/ | txʼumel /tʂʼumel/ | chumiil /tʃumiːl/ |
| Mẹ | nan /nan/ | nan /nan/ | teʼ /teʔ/ | tuut /tuːt/ | nan /nan/ | mim /mim/ | naʼ /naʔ/ |
| Cha | tat /tat/ | tat /tat/ | tataʼ /tataʔ/ | ajaab /ahaːb/ | tat /tat/ | mam /mam/ | baʼ /baʔ/ |
| Tôi | in /in/ | in /in/ | rïn /rɨn/ | hin /hin/ | keʼn /keʔn/ | ayin /ʔajin/ | in /in/ |
| Bạn | at /at/ | at /at/ | rat /rat/ | hat /hat/ | weʼn /weʔn/ | hach /hatʃ/ | axh /aʃ/ |
| Tên | b'ii /ɓiː/ | bʼiʼ /ɓiʔ/ | bʼiʼ /ɓiʔ/ | bʼih /ɓih/ | bʼiʼil /ɓiʔil/ | bʼi /ɓi/ | bʼii /ɓiː/ |
| Mắt | wach /watʃ/ | bʼaqʼwach /ɓaqʼwatʃ/ | bʼaqʼ wach /ɓaqʼ watʃ/ | nakʼ /nakʼ/ | satej /sateh/ | sat /sat/ | vusal /vusal/ |
| Tay | qʼab /qʼab/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ | qʼab /qʼab/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ |
| Tim | kʼuʼx /kʼuʔʃ/ | animaʼ /animaʔ/ | k'u'x /kʼuʔʃ/ | kʼuxl /kʼuʃl/ | altzil /altsil/ | kʼulul /kʼulul/ | vatzʼ /vatsʼ/ |
| Yêu | lóqʼ /lóqʼ/ | loqʼoj /loqʼox/ | ajowabʼäl /axowaɓəl/ | rahaal /rahaːl/ | skʼana /skʼana/ | kamkʼulal /kamkʼulal/ | kuxhewchʼa /kuʃewtʃʼa/ |
| Cây | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheeʼ /tʃeʔ/ | teʼ /teʔ/ | teʼ /teʔ/ | tze /tse/ |
| Nhà | jaa /haː/ | ja /xa/ | jay /xaj/ | paat /paːt/ | naj /nah/ | na /na/ | kabʼal /kaɓal/ |
| Chó | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | txʼiʼ /tʃʼiʔ/ |
| Mèo | mis /mis/ | meʼs /meʔs/ | mes /mes/ | mees /meːs/ | mis /mis/ | mes /mes/ | mees /meːs/ |
| Ăn | waʼ /waʔ/ | tijow /tixow/ | waʼin /waʔin/ | wai /wai/ | waʼel /waʔel/ | lo /lo/ | tzaʼbʼi /tsaʔɓi/ |
| Uống | ukʼ /ukʼ/ | ukʼaaj /ukʼaːh/ | kumun /kumun/ | uuk /uːk/ | ukʼ /ukʼ/ | uku /uku/ | ucha /utʃa/ |
| Một | jun /hun/ | jun /xun/ | jun /xun/ | jino /hino/ | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /hun/ |
| Hai | quiib' /kiːɓ/ | kebʼ /keɓ/ | kaʼiʼ /kaʔiʔ/ | kiʼib /kiʔiɓ/ | chabʼ /tʃaɓ/ | kabʼ /kaɓ/ | kaʼvaʼl /kaʔʋaʔl/ |
| Xin chào | saʼbʼal /saʔbal/ | saqarik /saqaɾik/ | utz iwäch /uts iwætʃ/ | ma chaa /ma tʃaː/ | lekilukʼ /lekilukʼ/ | kawal /kawal/ | nimaʼla kuxhewchʼa /nimaʔla kuʃewtʃʼa/ |
| Cảm ơn | maltyox /maltjoʃ/ | maltyox /maltjoʃ/ | matyox /matjoʃ/ | tioxlaab /tjoʃlaːb/ | yuj /juh/ | yuhwal /juhwal/ | tantixh /tantiʃ/ |
| Tốt | utz /uts/ | utz /uts/ | utz /uts/ | saqʼwach /saqʼwatʃ/ | lek /lek/ | watxʼ /watʃʼ/ | utzʼ /utsʼ/ |
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.