Kaqchikel
Tiếng Kaqchikel
Ngữ hệ Maya (nhánh Quiché, Kaqchikel)
Kaqchikel (ISO 639-3: cak) là ngôn ngữ Maya chủ yếu được nói tại cao nguyên trung Guatemala, nhất là các tỉnh Chimaltenango, Sacatepéquez, Sololá và vùng lân cận. Trong nhánh K’iche’, nó đặc biệt gần Tz’utujil và xa K’iche’ hơn, đồng thời bản thân Kaqchikel có biến thể phương ngữ đáng kể. Ngữ pháp có liên kết khiển cách–tuyệt đối cách, hình thái động từ phong phú và trật tự cơ bản động từ đứng đầu khá linh hoạt; hệ phụ âm gồm âm tắc và tắc-xát thanh hầu hóa. Chính tả Latinh chuẩn do Học viện Ngôn ngữ Maya Guatemala thúc đẩy dùng dấu giống nháy đơn để biểu thị thanh hầu hóa. Luật Ngôn ngữ Quốc gia Guatemala năm 2003 công nhận Kaqchikel là một trong các ngôn ngữ dân tộc Maya và hỗ trợ sử dụng công cộng. Biên niên sử Kaqchikel thời thuộc địa thường gọi là Annals of the Kaqchikels là văn bản lịch sử quan trọng, còn giáo dục song ngữ, xuất bản, âm nhạc và chương trình cộng đồng ngày nay hỗ trợ truyền dạy dù chịu áp lực liên tục từ tiếng Tây Ban Nha.
Nơi được sử dụng
31 từ cốt lõi trong Tiếng Kaqchikel
Nước
yaʼ
/jaʔ/
Lửa
qʼaqʼ
/qʼaqʼ/
Mặt trời
qʼij
/qʼix/
Mặt trăng
ikʼ
/ikʼ/
Sao
chʼumil
/tʃʼumil/
Mẹ
teʼ
/teʔ/
Cha
tataʼ
/tataʔ/
Tôi
rïn
/rɨn/
Bạn
rat
/rat/
Tên
bʼiʼ
/ɓiʔ/
Mắt
bʼaqʼ wach
/ɓaqʼ watʃ/
Tay
qʼaʼ
/qʼaʔ/
Tim
k'u'x
/kʼuʔʃ/
Yêu
ajowabʼäl
/axowaɓəl/
Cây
cheʼ
/tʃeʔ/
Nhà
jay
/xaj/
Chó
tzʼiʼ
/tsʼiʔ/
Mèo
mes
/mes/
Ăn
waʼin
/waʔin/
Uống
kumun
/kumun/
Một
jun
/xun/
Hai
kaʼiʼ
/kaʔiʔ/
Xin chào
utz iwäch
/uts iwætʃ/
Cảm ơn
matyox
/matjoʃ/
Tốt
utz
/uts/
Nguồn
So sánh từ vựng
So sánh với các ngôn ngữ Mayan (Quichean, Kaqchikelan) liên quan
| Nghĩa | Tiếng Kaqchikel | Tiếng Kʼicheʼ | Tiếng Uspanteko | Tiếng Poqomchi | Tiếng Qʼeqchiʼ | Tiếng Ixil | Tiếng Q'anjob'al |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nước | yaʼ /jaʔ/ | jaʼ /xaʔ/ | jaʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | aʼ /aʔ/ | haʼ /haʔ/ |
| Lửa | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaaq /qʼaːq/ | xam /ʃam/ | tzaʼ /tsaʔ/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ |
| Mặt trời | qʼij /qʼix/ | qʼij /qʼix/ | qʼiij /qʼiːh/ | qʼij /qʼih/ | saqʼe /saqʼe/ | qʼii /qʼiː/ | kʼuʼ /kʼuʔ/ |
| Mặt trăng | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ik /ik/ | poo /poː/ | ich /itʃ/ | ixaw /iʃaw/ |
| Sao | chʼumil /tʃʼumil/ | chʼumil /tʃʼumil/ | ch'umil /tʃʼumil/ | chʼumiil /tʃʼumiːl/ | chahim /tʃahim/ | chumiil /tʃumiːl/ | txʼumel /tʂʼumel/ |
| Mẹ | teʼ /teʔ/ | nan /nan/ | nan /nan/ | tuut /tuːt/ | naʼ /naʔ/ | naʼ /naʔ/ | mim /mim/ |
| Cha | tataʼ /tataʔ/ | tat /tat/ | tat /tat/ | ajaab /ahaːb/ | yuwaʼ /juwaʔ/ | baʼ /baʔ/ | mam /mam/ |
| Tôi | rïn /rɨn/ | in /in/ | in /in/ | hin /hin/ | laʼin /laʔin/ | in /in/ | ayin /ʔajin/ |
| Bạn | rat /rat/ | at /at/ | at /at/ | hat /hat/ | laʼat /laʔat/ | axh /aʃ/ | hach /hatʃ/ |
| Tên | bʼiʼ /ɓiʔ/ | bʼiʼ /ɓiʔ/ | b'ii /ɓiː/ | bʼih /ɓih/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | bʼii /ɓiː/ | bʼi /ɓi/ |
| Mắt | bʼaqʼ wach /ɓaqʼ watʃ/ | bʼaqʼwach /ɓaqʼwatʃ/ | wach /watʃ/ | nakʼ /nakʼ/ | xnaqʼ ru /ʃnaqʼ ru/ | vusal /vusal/ | sat /sat/ |
| Tay | qʼaʼ /qʼaʔ/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ | qʼab /qʼab/ | ruqʼ /ruqʼ/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ |
| Tim | k'u'x /kʼuʔʃ/ | animaʼ /animaʔ/ | kʼuʼx /kʼuʔʃ/ | kʼuxl /kʼuʃl/ | chʼoolej /tʃʼoːlej/ | vatzʼ /vatsʼ/ | kʼulul /kʼulul/ |
| Yêu | ajowabʼäl /axowaɓəl/ | loqʼoj /loqʼox/ | lóqʼ /lóqʼ/ | rahaal /rahaːl/ | rahok /rahok/ | kuxhewchʼa /kuʃewtʃʼa/ | kamkʼulal /kamkʼulal/ |
| Cây | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheeʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | tze /tse/ | teʼ /teʔ/ |
| Nhà | jay /xaj/ | ja /xa/ | jaa /haː/ | paat /paːt/ | ochoch /otʃotʃ/ | kabʼal /kaɓal/ | na /na/ |
| Chó | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | txʼiʼ /tʃʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ |
| Mèo | mes /mes/ | meʼs /meʔs/ | mis /mis/ | mees /meːs/ | mes /mes/ | mees /meːs/ | mes /mes/ |
| Ăn | waʼin /waʔin/ | tijow /tixow/ | waʼ /waʔ/ | wai /wai/ | taawaʼ /tawaʔ/ | tzaʼbʼi /tsaʔɓi/ | lo /lo/ |
| Uống | kumun /kumun/ | ukʼaaj /ukʼaːh/ | ukʼ /ukʼ/ | uuk /uːk/ | ukʼ /ukʼ/ | ucha /utʃa/ | uku /uku/ |
| Một | jun /xun/ | jun /xun/ | jun /hun/ | jino /hino/ | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /hun/ |
| Hai | kaʼiʼ /kaʔiʔ/ | kebʼ /keɓ/ | quiib' /kiːɓ/ | kiʼib /kiʔiɓ/ | wiibʼ /wiːɓ/ | kaʼvaʼl /kaʔʋaʔl/ | kabʼ /kaɓ/ |
| Xin chào | utz iwäch /uts iwætʃ/ | saqarik /saqaɾik/ | saʼbʼal /saʔbal/ | ma chaa /ma tʃaː/ | ma saʼ laachʼool /ma sa laːtʃʼoːl/ | nimaʼla kuxhewchʼa /nimaʔla kuʃewtʃʼa/ | kawal /kawal/ |
| Cảm ơn | matyox /matjoʃ/ | maltyox /maltjoʃ/ | maltyox /maltjoʃ/ | tioxlaab /tjoʃlaːb/ | bantyox /bantjoʃ/ | tantixh /tantiʃ/ | yuhwal /juhwal/ |
| Tốt | utz /uts/ | utz /uts/ | utz /uts/ | saqʼwach /saqʼwatʃ/ | us /us/ | utzʼ /utsʼ/ | watxʼ /watʃʼ/ |
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.