Hiri Motu
Kihiri Motu
Kiaustronesia
Hiri Motu (Police Motu) ni aina rahisi ya mawasiliano (contact variety) ya lugha ya Kimotu ya Papua New Guinea, iliyobuniwa awali kama lugha ya mawasiliano ya kibiashara kwa safari za kibiashara za Hiri kati ya watu wa Kimotu wa Port Moresby na watu wa Mkoa wa Gulf. Aina hii ilirahisishwa zaidi na kusanifishwa na Royal Papuan Constabulary (Police Motu) na utawala wa kikoloni wa Australia katika karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20 ili kutumika kama lugha ya mawasiliano ya kikanda. Hiri Motu ikawa mojawapo ya lugha tatu rasmi za Papua New Guinea chini ya Katiba ya Uhuru ya mwaka 1975, sambamba na Kiingereza na Tok Pisin. Hata hivyo, tangu uhuru Hiri Motu imekuwa ikipoteza nafasi kwa kasi kwa Tok Pisin (tpi), ambayo imeibuka kama lugha kuu ya mawasiliano ya PNG nzima, hasa miongoni mwa vizazi vichanga. Kiisimu, Hiri Motu hutumia fonolojia na sarufi sanifu rahisi ya Kimotu pamoja na maneno ya mkopo yatokanayo na Kiingereza cha Australia kwa teknolojia ya kisasa.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kihiri Motu
Maji
ranu
/ɾanu/
Moto
lahi
/lahi/
Jua
dina
/dina/
Mwezi
hua
/hua/
Nyota
hisiu
/hisiu/
Mama
sina
/sina/
Baba
tama
/tama/
Mimi
lau
/lau/
Wewe
oi
/oi/
Jina
ladana
/laˈdana/
Jicho
matana
/matana/
Mkono
ima
/ima/
Moyo
kudouna
/kudouna/
Upendo
lalokau
/lalokau/
Mti
au
/au/
Nyumba
ruma
/ɾuma/
Mbwa
sisia
/sisia/
Paka
pusi
/pusi/
Kula
ania
/ania/
Kunywa
inua
/inua/
Moja
ta
/ta/
Mbili
rua
/rua/
Habari
namona
/namona/
Asante
tanikiu
/tanikiu/
Nzuri
namo
/namo/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Austronesian zinazohusiana
| Maana | Kihiri Motu | Kimotu | Kifiji | Kitokelau | Kiniue | Kituvalu | Kipuyuma |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | ranu /ɾanu/ | ranu /ɾanu/ | wai /wai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | enay /enai/ |
| Moto | lahi /lahi/ | lahi /lahi/ | buka /mbuka/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | apuy /apui/ |
| Jua | dina /dina/ | dina /dina/ | matanisiga /matanisiŋa/ | la /la/ | lā /laː/ | laa /laː/ | kadaw /kadaw/ |
| Mwezi | hua /hua/ | hua /hua/ | vula /βula/ | malama /malama/ | mahina /mahina/ | masina /masina/ | bulan /buɭan/ |
| Nyota | hisiu /hisiu/ | hisiu /hisiu/ | kalokalo /kalokalo/ | fetu /fetu/ | fetū /feˈtuː/ | fetū /feˈtuː/ | vituwan /vituwan/ |
| Mama | sina /sina/ | sinana /sinana/ | tina /tina/ | mātua /maːtua/ | matua fifine /matua fifine/ | maatua /maːtua/ | ina /ina/ |
| Baba | tama /tama/ | tamana /tamana/ | tama /tama/ | tamana /tamana/ | matua taane /matua taːne/ | tamana /tamana/ | ama /ama/ |
| Mimi | lau /lau/ | lau /lau/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ | kuiku /kuiku/ |
| Wewe | oi /oi/ | oi /oi/ | iko /iko/ | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | yu /ju/ |
| Jina | ladana /laˈdana/ | ladana /ladana/ | yaca /jaða/ | igoa /iŋoa/ | higoa /hiˈŋoa/ | igoa /iˈŋoa/ | ngadan /ŋadan/ |
| Jicho | matana /matana/ | matana /matana/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ |
| Mkono | ima /ima/ | ima /ima/ | liga /liŋa/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ |
| Moyo | kudouna /kudouna/ | kudouna /kudouna/ | uto /uto/ | fatu /fatu/ | fatu /fatu/ | fatu /fatu/ | kalumetan /kalumetan/ |
| Upendo | lalokau /lalokau/ | lalokau /lalokau/ | loloma /loloma/ | alofa /alofa/ | fakaalofa /fakaalofa/ | alofa /alofa/ | ulaw /ulaw/ |
| Mti | au /au/ | au /au/ | kau /kau/ | lakau /lakau/ | akau /akau/ | laakau /laːkau/ | kawi /kawi/ |
| Nyumba | ruma /ɾuma/ | ruma /ɾuma/ | vale /βale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | ruma /ɾuma/ |
| Mbwa | sisia /sisia/ | sisia /sisia/ | koli /koli/ | kuli /kuli/ | kuli /kuli/ | kuli /kuli/ | suwan /suwan/ |
| Paka | pusi /pusi/ | gosi /ɡosi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | kating /katiŋ/ |
| Kula | ania /ania/ | aniani /aniani/ | kana /kana/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kuman /kuman/ |
| Kunywa | inua /inua/ | inuinu /inuinu/ | gunu /ŋunu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | enpa /enpa/ |
| Moja | ta /ta/ | ta /ta/ | dua /ndua/ | tahi /tahi/ | taha /taha/ | tasi /tasi/ | sa /sa/ |
| Mbili | rua /rua/ | rua /rua/ | rua /rua/ | lua /lua/ | ua /ua/ | lua /ˈlua/ | zua /ʐua/ |
| Habari | namona /namona/ | namo gida /namo ɡida/ | bula /mbula/ | malo ni /malo ni/ | fakaalofa atu /fakaalofa atu/ | taalofa /taːlofa/ | marayas /maɾajas/ |
| Asante | tanikiu /tanikiu/ | oi namo /oi namo/ | vinaka /βinaka/ | fakafetai /fakafetai/ | fakaaue /fakaaue/ | fakafetai /fakafetai/ | kasapakan /kasapakan/ |
| Nzuri | namo /namo/ | namo /namo/ | vinaka /βinaka/ | lelei /lelei/ | mitaki /mitaki/ | lei /lei/ | mauruway /mauɾuwai/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.