Awakateko
Kiaguacateco
Kimaya
Kiaguacateco (Kiawakateko, kwa jina la asili Awakateko) ni lugha ya Kimaya ya tawi la Mam-Awakateko, inayozungumzwa na watu wapatao 17,000 katika manispaa ya Aguacatán, Mkoa wa Huehuetenango, Guatemala. Jamii ya Awakateko ilinusurika mauaji ya kimbari ya Vita vya Wenyewe kwa Wenyewe vya Guatemala vya miaka ya 1980 licha ya kuwa katika eneo lenye shughuli kali za kijeshi. Kiisimu, Kiawakateko hushiriki sifa za Mam-Awakateko na Kimam (mam) na Kiixil (ixl), lakini chenye msamiati na sifa za kifonolojia za kipekee. Fonolojia ya McArthur & McArthur ya 1956 na uhuishaji wa kisasa wa Academia vimezalisha nyenzo sanifu za kujua kusoma na kuandika.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiaguacateco
Maji
aʼ
/aʔ/
Moto
qʼaq
/qʼaq/
Jua
qʼijl
/qʼihl/
Mwezi
xahaw
/ʃahaw/
Nyota
chumeʼl
/tʃumeʔl/
Mama
naa
/naː/
Baba
mam
/mam/
Mimi
in
/in/
Wewe
naʼ
/naʔ/
Jina
bʼiʼ
/ɓiʔ/
Jicho
witzʼ
/witsʼ/
Mkono
qʼab
/qʼab/
Moyo
kʼuum
/kʼuːm/
Upendo
xajan
/ʃahan/
Mti
tzeʼ
/tseʔ/
Nyumba
nya
/ɲa/
Mbwa
txʼiʼ
/tʃʼiʔ/
Paka
mis
/mis/
Kula
wii
/wiː/
Kunywa
uuk
/uːk/
Moja
jun
/hun/
Mbili
kaʼwutz
/kaʔwuts/
Habari
kʼamta
/kʼamta/
Asante
tixwajʼ
/tiʃwahʼ/
Nzuri
saqʼ
/saqʼ/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Mayan zinazohusiana
| Maana | Kiaguacateco | Kimam | Kipoqomchi | Kikanjobal | Kiuspanteko | Ixil | Kʼiche |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | aʼ /aʔ/ | aʼ /aʔ/ | haʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | aʼ /aʔ/ | jaʼ /xaʔ/ |
| Moto | qʼaq /qʼaq/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaaq /qʼaːq/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | tzaʼ /tsaʔ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ |
| Jua | qʼijl /qʼihl/ | qʼij /qʼih/ | qʼij /qʼih/ | kʼuʼ /kʼuʔ/ | qʼiij /qʼiːh/ | qʼii /qʼiː/ | qʼij /qʼix/ |
| Mwezi | xahaw /ʃahaw/ | xjaw /ʃaw/ | ik /ik/ | ixaw /iʃaw/ | ikʼ /ikʼ/ | ich /itʃ/ | ikʼ /ikʼ/ |
| Nyota | chumeʼl /tʃumeʔl/ | cheʼw /tʃeʔw/ | chʼumiil /tʃʼumiːl/ | txʼumel /tʂʼumel/ | ch'umil /tʃʼumil/ | chumiil /tʃumiːl/ | chʼumil /tʃʼumil/ |
| Mama | naa /naː/ | nan /nan/ | tuut /tuːt/ | mim /mim/ | nan /nan/ | naʼ /naʔ/ | nan /nan/ |
| Baba | mam /mam/ | mam /mam/ | ajaab /ahaːb/ | mam /mam/ | tat /tat/ | baʼ /baʔ/ | tat /tat/ |
| Mimi | in /in/ | aqiin /aˈqiːn/ | hin /hin/ | ayin /ʔajin/ | in /in/ | in /in/ | in /in/ |
| Wewe | naʼ /naʔ/ | aya /aˈja/ | hat /hat/ | hach /hatʃ/ | at /at/ | axh /aʃ/ | at /at/ |
| Jina | bʼiʼ /ɓiʔ/ | biʼ /ɓiʔ/ | bʼih /ɓih/ | bʼi /ɓi/ | b'ii /ɓiː/ | bʼii /ɓiː/ | bʼiʼ /ɓiʔ/ |
| Jicho | witzʼ /witsʼ/ | witz /wits/ | nakʼ /nakʼ/ | sat /sat/ | wach /watʃ/ | vusal /vusal/ | bʼaqʼwach /ɓaqʼwatʃ/ |
| Mkono | qʼab /qʼab/ | qʼobʼ /qʼoɓ/ | qʼab /qʼab/ | qʼab /qʼab/ | qʼab /qʼab/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ |
| Moyo | kʼuum /kʼuːm/ | anma /anma/ | kʼuxl /kʼuʃl/ | kʼulul /kʼulul/ | kʼuʼx /kʼuʔʃ/ | vatzʼ /vatsʼ/ | animaʼ /animaʔ/ |
| Upendo | xajan /ʃahan/ | oqxan /oqʃan/ | rahaal /rahaːl/ | kamkʼulal /kamkʼulal/ | lóqʼ /lóqʼ/ | kuxhewchʼa /kuʃewtʃʼa/ | loqʼoj /loqʼox/ |
| Mti | tzeʼ /tseʔ/ | tzeʼ /tseʔ/ | cheeʼ /tʃeʔ/ | teʼ /teʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | tze /tse/ | cheʼ /tʃeʔ/ |
| Nyumba | nya /ɲa/ | jaa /haː/ | paat /paːt/ | na /na/ | jaa /haː/ | kabʼal /kaɓal/ | ja /xa/ |
| Mbwa | txʼiʼ /tʃʼiʔ/ | txʼyan /tʃʼjan/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | txʼiʼ /tʃʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ |
| Paka | mis /mis/ | wiix /wiːʃ/ | mees /meːs/ | mes /mes/ | mis /mis/ | mees /meːs/ | meʼs /meʔs/ |
| Kula | wii /wiː/ | waan /waːn/ | wai /wai/ | lo /lo/ | waʼ /waʔ/ | tzaʼbʼi /tsaʔɓi/ | tijow /tixow/ |
| Kunywa | uuk /uːk/ | kʼaan /kʼaːn/ | uuk /uːk/ | uku /uku/ | ukʼ /ukʼ/ | ucha /utʃa/ | ukʼaaj /ukʼaːh/ |
| Moja | jun /hun/ | jun /hun/ | jino /hino/ | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /xun/ |
| Mbili | kaʼwutz /kaʔwuts/ | kabʼe /ˈkaɓeʔ/ | kiʼib /kiʔiɓ/ | kabʼ /kaɓ/ | quiib' /kiːɓ/ | kaʼvaʼl /kaʔʋaʔl/ | kebʼ /keɓ/ |
| Habari | kʼamta /kʼamta/ | chjonte tey /tʃhonte tej/ | ma chaa /ma tʃaː/ | kawal /kawal/ | saʼbʼal /saʔbal/ | nimaʼla kuxhewchʼa /nimaʔla kuʃewtʃʼa/ | saqarik /saqaɾik/ |
| Asante | tixwajʼ /tiʃwahʼ/ | chjonte /tʃhonte/ | tioxlaab /tjoʃlaːb/ | yuhwal /juhwal/ | maltyox /maltjoʃ/ | tantixh /tantiʃ/ | maltyox /maltjoʃ/ |
| Nzuri | saqʼ /saqʼ/ | banix /baniʃ/ | saqʼwach /saqʼwatʃ/ | watxʼ /watʃʼ/ | utz /uts/ | utzʼ /utsʼ/ | utz /uts/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.