Itzaj T'an
Kiitza
Kimaya
Kiitzá Maya (jina la asili Itzaj T'an, pia huandikwa Itza au Itzá) ni lugha ya Kimaya ya Kiyucatec ya Petén, Guatemala — lugha ya mwisho iliyosalia ya watu wa kihistoria wa Itzá Maya, watu walioanzisha ufalme wa Tayasal kandokando ya Ziwa Petén Itzá. Ufalme wa Tayasal ulijulikana sana kuwa dola ya mwisho huru ya Kimaya, iliyotekwa na Wahispania mwaka 1697 tu — zaidi ya miaka 200 baada ya ulimwengu mwingine wa Kimaya kuanguka. Ufalme wa Itzá ulidumisha mwendelezo wa kisiasa wa kabla ya Columbus tangu enzi ya Kimaya ya baada ya kale hadi kipindi cha ukoloni kwa njia ya kutengwa kijiografia katika msitu wa Petén. Leo, wamebaki wazungumzaji wazee wapatao 1,000 tu, hasa katika kijiji cha San José kwenye ufukwe wa kaskazini wa Ziwa Petén Itzá; vizazi vichanga vya Itzá Maya vimehamia Kihispania. Kiisimu, Kiitzá kina uhusiano wa karibu na Kiyucatec Maya (yua) lakini kina msamiati tofauti unaohifadhi sifa za Kiyucatec za baada ya kale zilizopotea katika lahaja ya kisasa ya Kiyucatec.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiitza
Maji
jaʼ
/haʔ/
Moto
kʼakʼ
/kʼakʼ/
Jua
kʼin
/kʼin/
Mwezi
uj
/uh/
Nyota
ekʼ
/ekʼ/
Mama
naʼ
/naʔ/
Baba
tat
/tat/
Mimi
ten
/ten/
Wewe
tech
/tetʃ/
Jina
kʼabaʼ
/kʼaɓaʔ/
Jicho
ich
/itʃ/
Mkono
kʼab
/kʼab/
Moyo
pukʼsikʼal
/pukʼsikʼal/
Upendo
yakunti
/jakunti/
Mti
cheʼ
/tʃeʔ/
Nyumba
nah
/nah/
Mbwa
pekʼ
/pekʼ/
Paka
mis
/mis/
Kula
jant
/hant/
Kunywa
ukʼ
/ukʼ/
Moja
jun
/hun/
Mbili
kaʼ
/kaʔ/
Habari
bʼix a tʼan
/biʃ a tʼan/
Asante
dios bʼotik
/dios botik/
Nzuri
malobʼ
/malob/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Mayan zinazohusiana
| Maana | Kiitza | Kimaya cha Yucatec | Kimaya cha Kale | Kichontal cha Tabasco | Kichol | Kitojolabal | Kiuspanteko |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ |
| Moto | kʼakʼ /kʼakʼ/ | kʼáakʼ /kʼaːkʼ/ | kʼahkʼ /kʼahkʼ/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | kʼajk /kʼahk/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ |
| Jua | kʼin /kʼin/ | kʼiin /kʼiːn/ | kʼin /kʼin/ | kʼin /kʼin/ | kʼiñ /kʼiɲ/ | kʼakʼu /kʼakʼu/ | qʼiij /qʼiːh/ |
| Mwezi | uj /uh/ | uj /uh/ | uh /uh/ | ä /æ/ | uw /uw/ | ixaw /iʃaw/ | ikʼ /ikʼ/ |
| Nyota | ekʼ /ekʼ/ | eekʼ /eːkʼ/ | ek' /eːkʼ/ | ekʼ /ʔekʼ/ | ekʼ /ʔekʼ/ | kʼanal /kʼanal/ | ch'umil /tʃʼumil/ |
| Mama | naʼ /naʔ/ | naʼ /naʔ/ | naʼ /naʔ/ | naʼ /naʔ/ | ñaʼ /ɲaʔ/ | nan /nan/ | nan /nan/ |
| Baba | tat /tat/ | taata /taːta/ | yuum /juːm/ | tat /tat/ | tat /tat/ | tat /tat/ | tat /tat/ |
| Mimi | ten /ten/ | teen /teːn/ | hiin /hiːn/ | noʼon /noʔon/ | joñoñ /hoɲoɲ/ | keʼn /keʔn/ | in /in/ |
| Wewe | tech /tetʃ/ | teech /teːtʃ/ | hat /hat/ | neʼet /neʔet/ | jatyet /hatʲet/ | weʼn /weʔn/ | at /at/ |
| Jina | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | kʼaabaʼ /kʼaːɓaʔ/ | k'aba' /kʼaˈɓaʔ/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | bʼiʼil /ɓiʔil/ | b'ii /ɓiː/ |
| Jicho | ich /itʃ/ | ich /itʃ/ | ich /itʃ/ | wich /witʃ/ | wut /wut/ | satej /sateh/ | wach /watʃ/ |
| Mkono | kʼab /kʼab/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ | kʼab /kʼab/ | kʼä /kʼæ/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ |
| Moyo | pukʼsikʼal /pukʼsikʼal/ | puksiʼikʼal /puksiʔikʼal/ | pixan /piʃan/ | pixan /piʃan/ | pusʼikʼal /pusʼikʼal/ | altzil /altsil/ | kʼuʼx /kʼuʔʃ/ |
| Upendo | yakunti /jakunti/ | yaakuntej /jaːkunteh/ | yaah /jaːh/ | kʼuxbe /kʼuʃbe/ | kʼuxbiñ /kʼuʃbiɲ/ | skʼana /skʼana/ | lóqʼ /lóqʼ/ |
| Mti | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | teʼ /teʔ/ | teʼ /teʔ/ | teʼ /teʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ |
| Nyumba | nah /nah/ | naj /nah/ | otoch /otoːtʃ/ | otot /otot/ | otyot /otjot/ | naj /nah/ | jaa /haː/ |
| Mbwa | pekʼ /pekʼ/ | peekʼ /peːkʼ/ | peekʼ /peːkʼ/ | pekʼ /pekʼ/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ |
| Paka | mis /mis/ | miis /miːs/ | miis /miːs/ | mis /mis/ | mis /mis/ | mis /mis/ | mis /mis/ |
| Kula | jant /hant/ | jaant /haːnt/ | weʼ /weʔ/ | weʼ /weʔ/ | kʼux /kʼuʃ/ | waʼel /waʔel/ | waʼ /waʔ/ |
| Kunywa | ukʼ /ukʼ/ | ukʼul /ukʼul/ | ukʼ /ukʼ/ | ukʼe /ukʼe/ | ucʼ /utsʼ/ | ukʼ /ukʼ/ | ukʼ /ukʼ/ |
| Moja | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /hun/ | un /un/ | juñ /huɲ/ | jun /hun/ | jun /hun/ |
| Mbili | kaʼ /kaʔ/ | kaʼ /kaʔ/ | cha' /tʃaʔ/ | chaʼ /tʃaʔ/ | chaʼ /tʃaʔ/ | chabʼ /tʃaɓ/ | quiib' /kiːɓ/ |
| Habari | bʼix a tʼan /biʃ a tʼan/ | baʼax ka waʼalik /baʔaʃ ka waʔalik/ | bix a beel /biʃ a beːl/ | bin a bel /bin a bel/ | kabʼ /kaɓ/ | lekilukʼ /lekilukʼ/ | saʼbʼal /saʔbal/ |
| Asante | dios bʼotik /dios botik/ | dios boʼotik /dios boʔotik/ | nibʼoolal /nibʼoːlal/ | dios boʼtik /dios boʔtik/ | wokox /wokoʃ/ | yuj /juh/ | maltyox /maltjoʃ/ |
| Nzuri | malobʼ /malob/ | maʼalob /maʔalob/ | utz /uts/ | tsʼak /tsʼak/ | utsat /utsat/ | lek /lek/ | utz /uts/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.