Qatzijobʼal
Kʼiche
Kimaya (Quichean)
Pia hujulikana kama: K'iche', Quiche, Kiche
Kʼicheʼ ndiyo lugha kubwa zaidi ya Kimaya, inayozungumzwa katika nyanda za juu za magharibi mwa Guatemala (Quiché, Sololá, Totonicapán, Quetzaltenango). Ufalme wa Kʼicheʼ ulitawala eneo hilo katika karne ya 15 kabla ya ushindi wa Wahispania. Popol Vuh, kitabu kikuu cha kishujaa cha asili ya uumbaji wa Kʼicheʼ kilichohifadhiwa katika nakala ya karne ya 16 kwa hati ya Kilatini, ni mojawapo ya kazi muhimu zaidi za kifasihi za kabla ya Wahispania katika bara la Amerika. Kʼicheʼ inatambuliwa kama lugha ya kitaifa ya Guatemala tangu mwaka 2003 na inategemeza programu hai za elimu ya lugha mbili.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kʼiche
Maji
jaʼ
/xaʔ/
Moto
qʼaqʼ
/qʼaqʼ/
Jua
qʼij
/qʼix/
Mwezi
ikʼ
/ikʼ/
Nyota
chʼumil
/tʃʼumil/
Mama
nan
/nan/
Baba
tat
/tat/
Mimi
in
/in/
Wewe
at
/at/
Jina
bʼiʼ
/ɓiʔ/
Jicho
bʼaqʼwach
/ɓaqʼwatʃ/
Mkono
qʼabʼ
/qʼaɓ/
Moyo
animaʼ
/animaʔ/
Upendo
loqʼoj
/loqʼox/
Mti
cheʼ
/tʃeʔ/
Nyumba
ja
/xa/
Mbwa
tzʼiʼ
/tsʼiʔ/
Paka
meʼs
/meʔs/
Kula
tijow
/tixow/
Kunywa
ukʼaaj
/ukʼaːh/
Moja
jun
/xun/
Mbili
kebʼ
/keɓ/
Habari
saqarik
/saqaɾik/
Asante
maltyox
/maltjoʃ/
Nzuri
utz
/uts/
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Mayan (Quichean) zinazohusiana
| Maana | Kʼiche | Kiuspanteko | Kaqchikel | Ixil | Kipoqomchi | Kimam | Kikanjobal |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | jaʼ /xaʔ/ | jaʼ /haʔ/ | yaʼ /jaʔ/ | aʼ /aʔ/ | haʼ /haʔ/ | aʼ /aʔ/ | haʼ /haʔ/ |
| Moto | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | tzaʼ /tsaʔ/ | qʼaaq /qʼaːq/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ |
| Jua | qʼij /qʼix/ | qʼiij /qʼiːh/ | qʼij /qʼix/ | qʼii /qʼiː/ | qʼij /qʼih/ | qʼij /qʼih/ | kʼuʼ /kʼuʔ/ |
| Mwezi | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ich /itʃ/ | ik /ik/ | xjaw /ʃaw/ | ixaw /iʃaw/ |
| Nyota | chʼumil /tʃʼumil/ | ch'umil /tʃʼumil/ | chʼumil /tʃʼumil/ | chumiil /tʃumiːl/ | chʼumiil /tʃʼumiːl/ | cheʼw /tʃeʔw/ | txʼumel /tʂʼumel/ |
| Mama | nan /nan/ | nan /nan/ | teʼ /teʔ/ | naʼ /naʔ/ | tuut /tuːt/ | nan /nan/ | mim /mim/ |
| Baba | tat /tat/ | tat /tat/ | tataʼ /tataʔ/ | baʼ /baʔ/ | ajaab /ahaːb/ | mam /mam/ | mam /mam/ |
| Mimi | in /in/ | in /in/ | rïn /rɨn/ | in /in/ | hin /hin/ | aqiin /aˈqiːn/ | ayin /ʔajin/ |
| Wewe | at /at/ | at /at/ | rat /rat/ | axh /aʃ/ | hat /hat/ | aya /aˈja/ | hach /hatʃ/ |
| Jina | bʼiʼ /ɓiʔ/ | b'ii /ɓiː/ | bʼiʼ /ɓiʔ/ | bʼii /ɓiː/ | bʼih /ɓih/ | biʼ /ɓiʔ/ | bʼi /ɓi/ |
| Jicho | bʼaqʼwach /ɓaqʼwatʃ/ | wach /watʃ/ | bʼaqʼ wach /ɓaqʼ watʃ/ | vusal /vusal/ | nakʼ /nakʼ/ | witz /wits/ | sat /sat/ |
| Mkono | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ | qʼobʼ /qʼoɓ/ | qʼab /qʼab/ |
| Moyo | animaʼ /animaʔ/ | kʼuʼx /kʼuʔʃ/ | k'u'x /kʼuʔʃ/ | vatzʼ /vatsʼ/ | kʼuxl /kʼuʃl/ | anma /anma/ | kʼulul /kʼulul/ |
| Upendo | loqʼoj /loqʼox/ | lóqʼ /lóqʼ/ | ajowabʼäl /axowaɓəl/ | kuxhewchʼa /kuʃewtʃʼa/ | rahaal /rahaːl/ | oqxan /oqʃan/ | kamkʼulal /kamkʼulal/ |
| Mti | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | tze /tse/ | cheeʼ /tʃeʔ/ | tzeʼ /tseʔ/ | teʼ /teʔ/ |
| Nyumba | ja /xa/ | jaa /haː/ | jay /xaj/ | kabʼal /kaɓal/ | paat /paːt/ | jaa /haː/ | na /na/ |
| Mbwa | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | txʼiʼ /tʃʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | txʼyan /tʃʼjan/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ |
| Paka | meʼs /meʔs/ | mis /mis/ | mes /mes/ | mees /meːs/ | mees /meːs/ | wiix /wiːʃ/ | mes /mes/ |
| Kula | tijow /tixow/ | waʼ /waʔ/ | waʼin /waʔin/ | tzaʼbʼi /tsaʔɓi/ | wai /wai/ | waan /waːn/ | lo /lo/ |
| Kunywa | ukʼaaj /ukʼaːh/ | ukʼ /ukʼ/ | kumun /kumun/ | ucha /utʃa/ | uuk /uːk/ | kʼaan /kʼaːn/ | uku /uku/ |
| Moja | jun /xun/ | jun /hun/ | jun /xun/ | jun /hun/ | jino /hino/ | jun /hun/ | jun /hun/ |
| Mbili | kebʼ /keɓ/ | quiib' /kiːɓ/ | kaʼiʼ /kaʔiʔ/ | kaʼvaʼl /kaʔʋaʔl/ | kiʼib /kiʔiɓ/ | kabʼe /ˈkaɓeʔ/ | kabʼ /kaɓ/ |
| Habari | saqarik /saqaɾik/ | saʼbʼal /saʔbal/ | utz iwäch /uts iwætʃ/ | nimaʼla kuxhewchʼa /nimaʔla kuʃewtʃʼa/ | ma chaa /ma tʃaː/ | chjonte tey /tʃhonte tej/ | kawal /kawal/ |
| Asante | maltyox /maltjoʃ/ | maltyox /maltjoʃ/ | matyox /matjoʃ/ | tantixh /tantiʃ/ | tioxlaab /tjoʃlaːb/ | chjonte /tʃhonte/ | yuhwal /juhwal/ |
| Nzuri | utz /uts/ | utz /uts/ | utz /uts/ | utzʼ /utsʼ/ | saqʼwach /saqʼwatʃ/ | banix /baniʃ/ | watxʼ /watʃʼ/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.