Lakty'añ
Kichol
Kimaya
Chol (Ch'ol, kwa jina la asili Lakty'añ) ni lugha ya Kimaya ya tawi la Kicholan ya Chiapas, Mexico. Watu wa Chol wanaishi katika mabonde ya nyanda za juu kaskazini mwa Palenque, karibu na eneo maarufu la kiakiolojia la Wamaya wa Kipindi cha Klasiki. Kiisimu, Chol ni lugha ya Kimaya ya tawi la Kicholan, inayohusiana kwa ukaribu zaidi na lugha ya kifasihi ya Kimaya ya Kiklasiki iliyotoweka, iliyoandikwa kwa michoro huko Palenque, Yaxchilán na Tikal wakati wa Kipindi cha Klasiki (250-900 BK). Hivyo wazungumzaji wa Chol wa kisasa wana uhusiano maalum na desturi ya hieroglifi za Wamaya wa Kiklasiki. Jamii ya Chol imeihifadhi lugha hii licha ya utawala wa Kihispania, ikiwa na elimu ya lugha mbili kupitia INALI tangu miaka ya 1990.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kichol
Maji
jaʼ
/haʔ/
Moto
kʼajk
/kʼahk/
Jua
kʼiñ
/kʼiɲ/
Mwezi
uw
/uw/
Nyota
ekʼ
/ʔekʼ/
Mama
ñaʼ
/ɲaʔ/
Baba
tat
/tat/
Mimi
joñoñ
/hoɲoɲ/
Wewe
jatyet
/hatʲet/
Jina
kʼabaʼ
/kʼaɓaʔ/
Jicho
wut
/wut/
Mkono
kʼabʼ
/kʼaɓ/
Moyo
pusʼikʼal
/pusʼikʼal/
Upendo
kʼuxbiñ
/kʼuʃbiɲ/
Mti
teʼ
/teʔ/
Nyumba
otyot
/otjot/
Mbwa
tsʼiʼ
/tsʼiʔ/
Paka
mis
/mis/
Kula
kʼux
/kʼuʃ/
Kunywa
ucʼ
/utsʼ/
Moja
juñ
/huɲ/
Mbili
chaʼ
/tʃaʔ/
Habari
kabʼ
/kaɓ/
Asante
wokox
/wokoʃ/
Nzuri
utsat
/utsat/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Mayan zinazohusiana
| Maana | Kichol | Kichontal cha Tabasco | Kitzeltal | Kiitza | Kimaya cha Kale | Kitojolabal | Kimaya cha Yucatec |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ |
| Moto | kʼajk /kʼahk/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | kʼajkʼ /kʼahkʼ/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | kʼahkʼ /kʼahkʼ/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | kʼáakʼ /kʼaːkʼ/ |
| Jua | kʼiñ /kʼiɲ/ | kʼin /kʼin/ | kʼajkʼal /kʼahkʼal/ | kʼin /kʼin/ | kʼin /kʼin/ | kʼakʼu /kʼakʼu/ | kʼiin /kʼiːn/ |
| Mwezi | uw /uw/ | ä /æ/ | u /u/ | uj /uh/ | uh /uh/ | ixaw /iʃaw/ | uj /uh/ |
| Nyota | ekʼ /ʔekʼ/ | ekʼ /ʔekʼ/ | ekʼ /ekʼ/ | ekʼ /ekʼ/ | ek' /eːkʼ/ | kʼanal /kʼanal/ | eekʼ /eːkʼ/ |
| Mama | ñaʼ /ɲaʔ/ | naʼ /naʔ/ | meʼ /meʔ/ | naʼ /naʔ/ | naʼ /naʔ/ | nan /nan/ | naʼ /naʔ/ |
| Baba | tat /tat/ | tat /tat/ | tat /tat/ | tat /tat/ | yuum /juːm/ | tat /tat/ | taata /taːta/ |
| Mimi | joñoñ /hoɲoɲ/ | noʼon /noʔon/ | joʼon /hoʔon/ | ten /ten/ | hiin /hiːn/ | keʼn /keʔn/ | teen /teːn/ |
| Wewe | jatyet /hatʲet/ | neʼet /neʔet/ | jaʼat /haʔat/ | tech /tetʃ/ | hat /hat/ | weʼn /weʔn/ | teech /teːtʃ/ |
| Jina | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | biil /ɓiːl/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | k'aba' /kʼaˈɓaʔ/ | bʼiʼil /ɓiʔil/ | kʼaabaʼ /kʼaːɓaʔ/ |
| Jicho | wut /wut/ | wich /witʃ/ | sit /sit/ | ich /itʃ/ | ich /itʃ/ | satej /sateh/ | ich /itʃ/ |
| Mkono | kʼabʼ /kʼaɓ/ | kʼä /kʼæ/ | kʼab /kʼab/ | kʼab /kʼab/ | kʼab /kʼab/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ |
| Moyo | pusʼikʼal /pusʼikʼal/ | pixan /piʃan/ | oʼtan /oʔtan/ | pukʼsikʼal /pukʼsikʼal/ | pixan /piʃan/ | altzil /altsil/ | puksiʼikʼal /puksiʔikʼal/ |
| Upendo | kʼuxbiñ /kʼuʃbiɲ/ | kʼuxbe /kʼuʃbe/ | kʼanbey /kʼanbej/ | yakunti /jakunti/ | yaah /jaːh/ | skʼana /skʼana/ | yaakuntej /jaːkunteh/ |
| Mti | teʼ /teʔ/ | teʼ /teʔ/ | teʼ /teʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | teʼ /teʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ |
| Nyumba | otyot /otjot/ | otot /otot/ | na /na/ | nah /nah/ | otoch /otoːtʃ/ | naj /nah/ | naj /nah/ |
| Mbwa | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | pekʼ /pekʼ/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | pekʼ /pekʼ/ | peekʼ /peːkʼ/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | peekʼ /peːkʼ/ |
| Paka | mis /mis/ | mis /mis/ | mis /mis/ | mis /mis/ | miis /miːs/ | mis /mis/ | miis /miːs/ |
| Kula | kʼux /kʼuʃ/ | weʼ /weʔ/ | weʼel /weʔel/ | jant /hant/ | weʼ /weʔ/ | waʼel /waʔel/ | jaant /haːnt/ |
| Kunywa | ucʼ /utsʼ/ | ukʼe /ukʼe/ | uchʼel /utʃʼel/ | ukʼ /ukʼ/ | ukʼ /ukʼ/ | ukʼ /ukʼ/ | ukʼul /ukʼul/ |
| Moja | juñ /huɲ/ | un /un/ | jun /xun/ | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /hun/ |
| Mbili | chaʼ /tʃaʔ/ | chaʼ /tʃaʔ/ | cheb /tʃeb/ | kaʼ /kaʔ/ | cha' /tʃaʔ/ | chabʼ /tʃaɓ/ | kaʼ /kaʔ/ |
| Habari | kabʼ /kaɓ/ | bin a bel /bin a bel/ | banti winik /banti winik/ | bʼix a tʼan /biʃ a tʼan/ | bix a beel /biʃ a beːl/ | lekilukʼ /lekilukʼ/ | baʼax ka waʼalik /baʔaʃ ka waʔalik/ |
| Asante | wokox /wokoʃ/ | dios boʼtik /dios boʔtik/ | wokol awal /wokol awal/ | dios bʼotik /dios botik/ | nibʼoolal /nibʼoːlal/ | yuj /juh/ | dios boʼotik /dios boʔotik/ |
| Nzuri | utsat /utsat/ | tsʼak /tsʼak/ | lek /lek/ | malobʼ /malob/ | utz /uts/ | lek /lek/ | maʼalob /maʔalob/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.