Gedeʼuffa
Kigedeo
Kiafro-Asia
Kigedeo (Gedeʼuffa, "usemi wa Kigedeo") ni lugha ya Kikushi cha Mashariki cha Nyanda za Juu cha kusini mwa Ethiopia, dada wa Kisidamo (sid), Kihadiyya, na Kikembata. Wagedeo ni wakulima wa nyanda za juu kusini mwa Ziwa Awasa, wenye mfumo maarufu wa kilimo cha kahawa na enset (ndizi bandia) ambao umeorodheshwa na UNESCO (2023) kama Mandhari ya Kitamaduni ya Gedeo — mbinu endelevu ya kilimo-misitu. Kiisimu, Kigedeo kina sifa za kawaida za Kikushi cha Mashariki cha Nyanda za Juu: upatanisho wa kiima na kitenzi unaotegemea jinsia, viashiria vya mkazo, na mnyambuliko changamano wa vitenzi. Sensa ya Ethiopia ya 2007 ilirekodi takriban Wagedeo 986,000 wa kabila hilo, ambao wengi wao pia huzungumza Kiamhari (lugha mbili).
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kigedeo
Maji
woyye
/wojːe/
Moto
gira
/ɡiɾa/
Jua
ayyaʼne
/ajːaʔne/
Mwezi
agina
/aɡina/
Nyota
urje
/urdʒe/
Mama
aaki
/aːki/
Baba
eke
/eke/
Mimi
ani
/ani/
Wewe
ati
/ati/
Jina
su'ma
/suʔma/
Jicho
ille
/ilːe/
Mkono
anga
/aŋɡa/
Moyo
wodana
/wodana/
Upendo
baxxa
/baxːa/
Mti
haqqa
/haqːa/
Nyumba
mine
/mine/
Mbwa
kaneessa
/kaneːsːa/
Paka
adurre
/aduɾːe/
Kula
ittu
/itːu/
Kunywa
agittu
/aɡitːu/
Moja
mitto
/mitːo/
Mbili
lame
/lame/
Habari
mooye
/moːje/
Asante
galaata
/ɡalaːta/
Nzuri
danee
/daneː/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Afro-Asiatic zinazohusiana
| Maana | Kigedeo | Kisidamo | Kioromo | Kiwolaytta | Kikonso | Kisaho | Kislovenia |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | woyye /wojːe/ | waayyo /waːjːo/ | bishaan /biʃaːn/ | haatta /haːtːa/ | pishaa /piʃaː/ | lee /leː/ | voda /ˈʋɔːda/ |
| Moto | gira /ɡiɾa/ | giiraa /ɡiːraː/ | ibidda /ibidːa/ | tama /tama/ | apitta /apitːa/ | gira /ɡira/ | ogenj /oːɡənj/ |
| Jua | ayyaʼne /ajːaʔne/ | arrishshe /arːiʃːe/ | aduu /aduː/ | awa /awa/ | piirtuta /piːrtuta/ | ayro /ajɾo/ | sonce /soːntsɛ/ |
| Mwezi | agina /aɡina/ | agana /aɡana/ | jiʼa /dʒiʔa/ | aginaa /aɡinaː/ | leya /leja/ | alsa /alsa/ | luna /luːna/ |
| Nyota | urje /urdʒe/ | beeddakko /beːdːakko/ | urjii /urdʒiː/ | xoolinttee /tʼoːlintːeː/ | hikkitta /hikːitːa/ | cutuk /ħutuk/ | zvezda /ˈzʋeːzda/ |
| Mama | aaki /aːki/ | ama /ama/ | haadha /haːɗa/ | aaya /aːja/ | aayyaa /aːjːaː/ | ina /ina/ | mati /maːti/ |
| Baba | eke /eke/ | anna /anːa/ | abbaa /abːaː/ | aawa /aːwa/ | aappaa /aːpːaː/ | abba /abba/ | oče /oːtʃɛ/ |
| Mimi | ani /ani/ | ani /ani/ | ani /ani/ | taani /taːni/ | anti /anti/ | anu /ʔanu/ | jaz /jaːs/ |
| Wewe | ati /ati/ | ati /ati/ | ati /ati/ | neeni /neːni/ | atti /atti/ | atu /ʔatu/ | ti /tiː/ |
| Jina | su'ma /suʔma/ | suʼma /suʔma/ | maqaa /makʼaː/ | sunttaa /suntːaː/ | maχχa /maχːa/ | migaq /miɡaːʕ/ | ime /iˈmeː/ |
| Jicho | ille /ilːe/ | ille /ilːe/ | ija /idʒa/ | ayfee /ajfeː/ | ilta /ilta/ | inti /inti/ | oko /ɔˈkoː/ |
| Mkono | anga /aŋɡa/ | anga /anɡa/ | harka /haɾka/ | kushiyaa /kuʃijaː/ | harka /harka/ | gaba /ɡaba/ | roka /ɾɔːka/ |
| Moyo | wodana /wodana/ | wodanaa /wodanaː/ | onnee /onːeː/ | wozanaa /wozanaː/ | sataʔta /sataʔta/ | qalbe /qalbe/ | srce /sərtsɛ/ |
| Upendo | baxxa /baxːa/ | baxa /batʼa/ | jaalala /dʒaːlala/ | siiqaa /siːqaː/ | ʄaalaɗiyaa /ʄaːlaɗijaː/ | kaxano /kaħano/ | ljubezen /ljubeːzɛn/ |
| Mti | haqqa /haqːa/ | haqqe /haqːe/ | muka /muka/ | mittaa /mitːaː/ | ʛoyra /ʛojra/ | caar /ħaːr/ | drevo /dɾeːʋo/ |
| Nyumba | mine /mine/ | mine /mine/ | mana /mana/ | keettaa /keːtːaː/ | tika /tika/ | kalo /kalo/ | hiša /xiːʃa/ |
| Mbwa | kaneessa /kaneːsːa/ | minceeti /mintʃeːti/ | saree /saɾeː/ | kanaa /kanaː/ | kuta /kuta/ | kare /kaɾe/ | pes /pɛːs/ |
| Paka | adurre /aduɾːe/ | adurree /adurːeː/ | adurree /aduɾːeː/ | gaaduwaa /ɡaːduwaː/ | aturraata /aturːaːta/ | dummu /dummu/ | mačka /maːtʃka/ |
| Kula | ittu /itːu/ | itaa /itaː/ | nyaachuu /ɲaːtʃuː/ | miya /miːja/ | ɗamiyaa /ɗamijaː/ | niitan /niːtan/ | jesti /jɛːsti/ |
| Kunywa | agittu /aɡitːu/ | aguraa /aɡuraː/ | dhuguu /ɗuɡuː/ | ushiya /uʃija/ | ikiyaa /ikijaː/ | yaaqab /jaːʕab/ | piti /piːti/ |
| Moja | mitto /mitːo/ | mitto /mitːo/ | tokko /tokːo/ | issino /isːino/ | takka /takːa/ | inki /inki/ | eden /ɛːdən/ |
| Mbili | lame /lame/ | lame /lame/ | lama /lama/ | naaʼʼa /naːʔːa/ | lakki /lakːi/ | lammá /lamˈma/ | dva /dʋaː/ |
| Habari | mooye /moːje/ | nagaa yi'ne /naɡaː jiʔne/ | akkam /akːam/ | saro /saro/ | nakaytaa /nakajtaː/ | malaal /malaːl/ | živjo /ʒiːʋjo/ |
| Asante | galaata /ɡalaːta/ | gali'ne /ɡaliʔne/ | galatoomi /ɡalatoːmi/ | galatay /ɡalataj/ | — /—/ | galatto /ɡalatto/ | hvala /xʋaːla/ |
| Nzuri | danee /daneː/ | danchu /dantʃu/ | gaarii /ɡaːriː/ | lo'o /loʔo/ | paʛaari /paʛaːri/ | meqe /meʕe/ | dober /doːbər/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.