Sidaamu Afoo
Kisidamo
Kiafro-Asia (Kikushi, Highland East)
Kisidamo (Sidaama) ndiyo lugha kubwa zaidi ya Kikushi cha Mashariki cha Nyanda za Juu (Highland East Cushitic), inayozungumzwa na watu wapatao milioni 3 katika Mkoa wa Sidama wa Ethiopia ulioundwa hivi karibuni (uliotengwa kutoka SNNPR mwaka 2020). Ina uhusiano wa karibu na lugha za Kihadiyya, Kikambaata, na Kigedeo. Ina konsonanti za ejective, vizuizi vya glota (glottalised stops), uwekaji wa alama za kesi ulio tata, na mpangilio wa maneno wa SOV. Watu wa Sidama ni wakulima maarufu wa kahawa katika kusini mwa Ethiopia. Hutumia hati ya Kilatini iliyobuniwa katika miaka ya 1990 kwa ajili ya elimu ya msingi na mfumo wa utangazaji wa kimkoa wa Sidaamu Afoo.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kisidamo
Maji
waayyo
/waːjːo/
Moto
giiraa
/ɡiːraː/
Jua
arrishshe
/arːiʃːe/
Mwezi
agana
/aɡana/
Nyota
beeddakko
/beːdːakko/
Mama
ama
/ama/
Baba
anna
/anːa/
Mimi
ani
/ani/
Wewe
ati
/ati/
Jina
suʼma
/suʔma/
Jicho
ille
/ilːe/
Mkono
anga
/anɡa/
Moyo
wodanaa
/wodanaː/
Upendo
baxa
/batʼa/
Mti
haqqe
/haqːe/
Nyumba
mine
/mine/
Mbwa
minceeti
/mintʃeːti/
Paka
adurree
/adurːeː/
Kula
itaa
/itaː/
Kunywa
aguraa
/aɡuraː/
Moja
mitto
/mitːo/
Mbili
lame
/lame/
Habari
nagaa yi'ne
/naɡaː jiʔne/
Asante
gali'ne
/ɡaliʔne/
Nzuri
danchu
/dantʃu/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Afro-Asiatic (Cushitic, Highland East) zinazohusiana
| Maana | Kisidamo | Kigedeo | Kioromo | Kikonso | Kiwolaytta | Kidasanach | Kisaho |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | waayyo /waːjːo/ | woyye /wojːe/ | bishaan /biʃaːn/ | pishaa /piʃaː/ | haatta /haːtːa/ | no /no/ | lee /leː/ |
| Moto | giiraa /ɡiːraː/ | gira /ɡiɾa/ | ibidda /ibidːa/ | apitta /apitːa/ | tama /tama/ | mes /mes/ | gira /ɡira/ |
| Jua | arrishshe /arːiʃːe/ | ayyaʼne /ajːaʔne/ | aduu /aduː/ | piirtuta /piːrtuta/ | awa /awa/ | sicho /sitʃo/ | ayro /ajɾo/ |
| Mwezi | agana /aɡana/ | agina /aɡina/ | jiʼa /dʒiʔa/ | leya /leja/ | aginaa /aɡinaː/ | mar /mar/ | alsa /alsa/ |
| Nyota | beeddakko /beːdːakko/ | urje /urdʒe/ | urjii /urdʒiː/ | hikkitta /hikːitːa/ | xoolinttee /tʼoːlintːeː/ | izinti /izinti/ | cutuk /ħutuk/ |
| Mama | ama /ama/ | aaki /aːki/ | haadha /haːɗa/ | aayyaa /aːjːaː/ | aaya /aːja/ | waana /waːna/ | ina /ina/ |
| Baba | anna /anːa/ | eke /eke/ | abbaa /abːaː/ | aappaa /aːpːaː/ | aawa /aːwa/ | kaaba /kaːba/ | abba /abba/ |
| Mimi | ani /ani/ | ani /ani/ | ani /ani/ | anti /anti/ | taani /taːni/ | yi /jɪ/ | anu /ʔanu/ |
| Wewe | ati /ati/ | ati /ati/ | ati /ati/ | atti /atti/ | neeni /neːni/ | ku /ku/ | atu /ʔatu/ |
| Jina | suʼma /suʔma/ | su'ma /suʔma/ | maqaa /makʼaː/ | maχχa /maχːa/ | sunttaa /suntːaː/ | ete /ete/ | migaq /miɡaːʕ/ |
| Jicho | ille /ilːe/ | ille /ilːe/ | ija /idʒa/ | ilta /ilta/ | ayfee /ajfeː/ | ill /ilː/ | inti /inti/ |
| Mkono | anga /anɡa/ | anga /aŋɡa/ | harka /haɾka/ | harka /harka/ | kushiyaa /kuʃijaː/ | hark /haɾk/ | gaba /ɡaba/ |
| Moyo | wodanaa /wodanaː/ | wodana /wodana/ | onnee /onːeː/ | sataʔta /sataʔta/ | wozanaa /wozanaː/ | lubeen /lubeːn/ | qalbe /qalbe/ |
| Upendo | baxa /batʼa/ | baxxa /baxːa/ | jaalala /dʒaːlala/ | ʄaalaɗiyaa /ʄaːlaɗijaː/ | siiqaa /siːqaː/ | kashed /kaʃed/ | kaxano /kaħano/ |
| Mti | haqqe /haqːe/ | haqqa /haqːa/ | muka /muka/ | ʛoyra /ʛojra/ | mittaa /mitːaː/ | hecho /hetʃo/ | caar /ħaːr/ |
| Nyumba | mine /mine/ | mine /mine/ | mana /mana/ | tika /tika/ | keettaa /keːtːaː/ | mar /maɾ/ | kalo /kalo/ |
| Mbwa | minceeti /mintʃeːti/ | kaneessa /kaneːsːa/ | saree /saɾeː/ | kuta /kuta/ | kanaa /kanaː/ | kashe /kaʃe/ | kare /kaɾe/ |
| Paka | adurree /adurːeː/ | adurre /aduɾːe/ | adurree /aduɾːeː/ | aturraata /aturːaːta/ | gaaduwaa /ɡaːduwaː/ | paka /paka/ | dummu /dummu/ |
| Kula | itaa /itaː/ | ittu /itːu/ | nyaachuu /ɲaːtʃuː/ | ɗamiyaa /ɗamijaː/ | miya /miːja/ | icho /itʃo/ | niitan /niːtan/ |
| Kunywa | aguraa /aɡuraː/ | agittu /aɡitːu/ | dhuguu /ɗuɡuː/ | ikiyaa /ikijaː/ | ushiya /uʃija/ | ʔurro /ʔuro/ | yaaqab /jaːʕab/ |
| Moja | mitto /mitːo/ | mitto /mitːo/ | tokko /tokːo/ | takka /takːa/ | issino /isːino/ | takka /takːa/ | inki /inki/ |
| Mbili | lame /lame/ | lame /lame/ | lama /lama/ | lakki /lakːi/ | naaʼʼa /naːʔːa/ | nam /nam/ | lammá /lamˈma/ |
| Habari | nagaa yi'ne /naɡaː jiʔne/ | mooye /moːje/ | akkam /akːam/ | nakaytaa /nakajtaː/ | saro /saro/ | nagaya /naɡaja/ | malaal /malaːl/ |
| Asante | gali'ne /ɡaliʔne/ | galaata /ɡalaːta/ | galatoomi /ɡalatoːmi/ | — /—/ | galatay /ɡalataj/ | galche /ɡaltʃe/ | galatto /ɡalatto/ |
| Nzuri | danchu /dantʃu/ | danee /daneː/ | gaarii /ɡaːriː/ | paʛaari /paʛaːri/ | lo'o /loʔo/ | ash /aʃ/ | meqe /meʕe/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.