I-ñe' yiwö
Kibribri
Lugha za Chibcha
Bribri (kwa jina la kujiita I-ñe' yiwö, "lugha ya watu wangu mwenyewe") ni lugha ya Kichibcha ya tawi-dogo la Talamanca, inayozungumzwa na takriban watu wenyeji 7,000 wa Bribri katika nyanda za juu za Talamanca kusini-mashariki mwa Costa Rica na sehemu ndogo za Panama. Kiisimu, Bribri inahusiana kwa karibu zaidi na Cabécar (cjp) — lugha yake dada ya Talamanca — na kwa mbali zaidi na lugha nyingine za Kichibcha za eneo la Isthmo-Colombia. Bribri inaonyesha sifa za kawaida za Kichibcha: tofautiano za toni (chini/inayoshuka/juu), orodha isiyo ya kawaida ya sauti yenye konsonanti za retroflex na zilizolabia, mpangilio wa kisarufi wa ergative-absolutive, na ngeli za nomino kwa kuzingatia uhai. Wabribri wamedumisha utambulisho thabiti wa kitamaduni kupitia muundo wao wa ukoo wa kifuasi-mama na ushamani wa kimila (mapokeo ya awá), pamoja na juhudi kubwa za uhuishaji tangu Sheria ya Wenyeji ya Costa Rica ya 1977 ilipoanzisha ulinzi wa kimaeneo wa Bribri.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kibribri
Maji
díʼ
/diʔ/
Moto
kö
/kø/
Jua
siwa
/siwa/
Mwezi
tulùr
/tuluɾ/
Nyota
bák
/bák/
Mama
ami'
/amiʔ/
Baba
yámi'
/jamiʔ/
Mimi
yeʼ
/jeʔ/
Wewe
beʼ
/beʔ/
Jina
kie
/kie/
Jicho
wö'
/wøʔ/
Mkono
kjö
/kjø/
Moyo
sû'
/suʔ/
Upendo
shkö
/ʃkø/
Mti
kál
/kal/
Nyumba
huʼ
/huʔ/
Mbwa
tchö'
/tʃøʔ/
Paka
mishi
/miʃi/
Kula
dö'
/døʔ/
Kunywa
yök
/jøk/
Moja
ètöm
/etøm/
Mbili
bö́l
/bɵ́l/
Habari
iri'
/iɾiʔ/
Asante
wëʼs
/wəʔs/
Nzuri
bua
/bua/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Chibchan zinazohusiana
| Maana | Kibribri | Kichontal cha Tabasco | Kiberom | Kitzeltal | Kichol | Qʼeqchi | Kitzotzil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | díʼ /diʔ/ | jaʼ /haʔ/ | bí /bi/ | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | voʼ /voʔ/ |
| Moto | kö /kø/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | cá /tʃa/ | kʼajkʼ /kʼahkʼ/ | kʼajk /kʼahk/ | xam /ʃam/ | kʼokʼ /kʼokʼ/ |
| Jua | siwa /siwa/ | kʼin /kʼin/ | kọs /kɔs/ | kʼajkʼal /kʼahkʼal/ | kʼiñ /kʼiɲ/ | saqʼe /saqʼe/ | kʼakʼal /kʼakʼal/ |
| Mwezi | tulùr /tuluɾ/ | ä /æ/ | cwèl /tʃwel/ | u /u/ | uw /uw/ | poo /poː/ | u /u/ |
| Nyota | bák /bák/ | ekʼ /ʔekʼ/ | taŋaten /taŋaˈten/ | ekʼ /ekʼ/ | ekʼ /ʔekʼ/ | chahim /tʃahim/ | kʼanal /kʼanal/ |
| Mama | ami' /amiʔ/ | naʼ /naʔ/ | ne /ne/ | meʼ /meʔ/ | ñaʼ /ɲaʔ/ | naʼ /naʔ/ | meʼ /meʔ/ |
| Baba | yámi' /jamiʔ/ | tat /tat/ | da /da/ | tat /tat/ | tat /tat/ | yuwaʼ /juwaʔ/ | tot /tot/ |
| Mimi | yeʼ /jeʔ/ | noʼon /noʔon/ | mé /me/ | joʼon /hoʔon/ | joñoñ /hoɲoɲ/ | laʼin /laʔin/ | voʼon /voʔon/ |
| Wewe | beʼ /beʔ/ | neʼet /neʔet/ | hó /ho/ | jaʼat /haʔat/ | jatyet /hatʲet/ | laʼat /laʔat/ | voʼot /voʔot/ |
| Jina | kie /kie/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | reza /ˈrɛza/ | biil /ɓiːl/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | biil /ɓiːl/ |
| Jicho | wö' /wøʔ/ | wich /witʃ/ | nyíí /ɲiː/ | sit /sit/ | wut /wut/ | xnaqʼ ru /ʃnaqʼ ru/ | sat /sat/ |
| Mkono | kjö /kjø/ | kʼä /kʼæ/ | kpàá /kpaː/ | kʼab /kʼab/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ | ruqʼ /ruqʼ/ | kʼob /kʼob/ |
| Moyo | sû' /suʔ/ | pixan /piʃan/ | kúgú /kuɡu/ | oʼtan /oʔtan/ | pusʼikʼal /pusʼikʼal/ | chʼoolej /tʃʼoːlej/ | oʼon /oʔon/ |
| Upendo | shkö /ʃkø/ | kʼuxbe /kʼuʃbe/ | shìr /ʃiɾ/ | kʼanbey /kʼanbej/ | kʼuxbiñ /kʼuʃbiɲ/ | rahok /rahok/ | kʼanel /kʼanel/ |
| Mti | kál /kal/ | teʼ /teʔ/ | kàn /kan/ | teʼ /teʔ/ | teʼ /teʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | teʼ /teʔ/ |
| Nyumba | huʼ /huʔ/ | otot /otot/ | wùm /wum/ | na /na/ | otyot /otjot/ | ochoch /otʃotʃ/ | na /na/ |
| Mbwa | tchö' /tʃøʔ/ | pekʼ /pekʼ/ | cà /tʃa/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ |
| Paka | mishi /miʃi/ | mis /mis/ | mìshí /miʃi/ | mis /mis/ | mis /mis/ | mes /mes/ | mis /mis/ |
| Kula | dö' /døʔ/ | weʼ /weʔ/ | rì /ɾi/ | weʼel /weʔel/ | kʼux /kʼuʃ/ | taawaʼ /tawaʔ/ | veʼel /veʔel/ |
| Kunywa | yök /jøk/ | ukʼe /ukʼe/ | nyaŋ /ɲaŋ/ | uchʼel /utʃʼel/ | ucʼ /utsʼ/ | ukʼ /ukʼ/ | uchʼ /utʃʼ/ |
| Moja | ètöm /etøm/ | un /un/ | kòp /kop/ | jun /xun/ | juñ /huɲ/ | jun /hun/ | jun /hun/ |
| Mbili | bö́l /bɵ́l/ | chaʼ /tʃaʔ/ | bà /ba/ | cheb /tʃeb/ | chaʼ /tʃaʔ/ | wiibʼ /wiːɓ/ | chib /tʃiɓ/ |
| Habari | iri' /iɾiʔ/ | bin a bel /bin a bel/ | kèèlé /keːle/ | banti winik /banti winik/ | kabʼ /kaɓ/ | ma saʼ laachʼool /ma sa laːtʃʼoːl/ | kʼusi avokoluk /kʼusi avokoluk/ |
| Asante | wëʼs /wəʔs/ | dios boʼtik /dios boʔtik/ | gèyak /ɡejak/ | wokol awal /wokol awal/ | wokox /wokoʃ/ | bantyox /bantjoʃ/ | kolaval /kolaval/ |
| Nzuri | bua /bua/ | tsʼak /tsʼak/ | mwa /mwa/ | lek /lek/ | utsat /utsat/ | us /us/ | lek /lek/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.