Kitonga

Kitonga (lea fakatonga) ni lugha ya Kipolinesia ya tawi la Kitongiki (lugha dada ya Kiniuafoʻou kilichotoweka), na ni lugha rasmi ya Ufalme wa Tonga (pamoja na Kiingereza), yenye wazungumzaji wapatao 187,000 nchini Tonga pamoja na jamii za wahamiaji nchini New Zealand (~30,000), Australia (~25,000) na Marekani (~50,000, hasa katika majimbo ya Utah na California). Tonga inajulikana kama mojawapo ya mataifa machache ya Pasifiki ambayo hayakuwahi kutawaliwa kikoloni kikamilifu — ingawa lilikuwa chini ya ulinzi wa Uingereza kati ya 1900 na 1970, lilihifadhi ufalme wake na halikuwahi kushuhudia makazi ya Wazungu kwa kiwango kama cha Hawaiʻi au New Zealand. Kiisimu, hujitofautisha kwa mpangilio wa kesi wa ergative-absolutive — sifa bainifu ya lugha za Kipolinesia za Magharibi (za kiini) kama vile Kisamoa, Kiniue na Kituvalu, ilhali ni lugha za Kipolinesia za Mashariki pekee (Kihawaii, Kimaori, Kitahiti) ndizo zenye mpangilio wa accusative — pamoja na mfumo wa mkazo unaotofautisha kati ya hali ya udhihirisho na isiyo ya udhihirisho. Othografia ya Kilatini ilibuniwa katika miaka ya 1830 na wamishonari wa Kiwesle; hutumia ʻokina (kizuizi cha koromeo) na makroni kuonyesha urefu wa vokali. Utamaduni tajiri wa masimulizi ya mdomo (faiva, "sanaa ya maonyesho") hujumuisha usemaji, ngoma (kama vile ngoma ya vita ya kailao) na uimbaji; ngoma ya kusimama ya lakalaka imo katika orodha ya Urithi wa Utamaduni Usioshikika wa UNESCO tangu 2008.