ᠰᡞᠪᡝ ᡤᡞᠰᡠᠨ
Kisibe
familia ya Kitungus (tawi la Manchu-Nanai, Kimanchu — dada/lahaja ya Kimanchu)
Kixibe (pia Kisibe, ᠰᡞᠪᡝ Sibe) ni lugha ya Kitungus ya tawi la Kimanchu-Nanai, inayohusiana kwa karibu na Kimanchu (mnc) — mjadala unaendelea kuhusu iwapo ni lugha tofauti au lahaja za mkusanyiko mmoja wa Kimanchu-Xibe. Waxibe ni watu wa Kimanchu waliohamishiwa Bonde la Yili huko Xinjiang mwaka 1764 na nasaba ya Qing kama kambi ya kijeshi, na walibaki huko baada ya kuanguka kwa nasaba hiyo. Leo Kixibe ndiyo lugha pekee hai inayohusiana na Kimanchu yenye programu hai za ujuzi wa kusoma na kuandika na elimu (katika Kaunti ya Kujitawala ya Waxibe ya Qapqal), tofauti na Kimanchu chenyewe ambacho kina wasemaji wachache sana wazee wa lugha ya kwanza Kaskazini-Mashariki mwa China. Kixibe huhifadhi maandishi ya kihistoria ya Kimanchu kwa wima na kimekuwa rasilimali muhimu ya kufufua masomo ya Kimanchu.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kisibe
Maji
ᠮᡠᡴᡝ
/mukə/
Moto
ᡨᡠᠸᠠ
/tuwa/
Jua
ᠰᡠᠨ
/sun/
Mwezi
ᠪᡳᠶᠠ
/bija/
Nyota
ᡠᠰᡳᡥᠠ
/usˈχa/
Mama
ᡝᠨᡞᠶᡝ
/ənije/
Baba
ᠠᠮᠠ
/ama/
Mimi
ᠪᡳ
/bi/
Wewe
ᠰᡳ
/ɕi/
Jina
ᡤᡝᠪᡠ
/ɡəˈvu/
Jicho
ᠶᠠᠰᠠ
/jasa/
Mkono
ᡤᠠᠯᠠ
/ɡala/
Moyo
ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ
/nijaman/
Upendo
ᠴᡳᠯᡨᡠᠮᠪᡳ
/tʃiltumbi/
Mti
ᠮᠣᠯᠣ
/molo/
Nyumba
ᠪᠣᠣ
/boː/
Mbwa
ᡳᠨᡩᠠᡥᡡᠨ
/indaxun/
Paka
ᡴᡝᠰᡳᡴᡝ
/kəsikə/
Kula
ᠵᡝᠮᠪᡞ
/dʒəmbi/
Kunywa
ᠣᠮᡳᠪᡞ
/omibi/
Moja
ᡝᠮᡠ
/əmu/
Mbili
ᠵᡠᠸᡝ
/dʒuə/
Habari
ᠨᡳᠩᡤᡝ ᠰᠠᡳᠨ
/niŋɡe sain/
Asante
ᠪᠠᠨᡳᡥᠠ
/banixa/
Nzuri
ᠰᠠᡳᠨ
/sain/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Tungusic (Manchu-Nanai, Manchu — sister/dialect of Manchu) zinazohusiana
| Maana | Kisibe | Kimanchu | Kijurchen | Kinanai | Kiudege | Kievenki | Kieven |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | ᠮᡠᡴᡝ /mukə/ | ᠮᡠᡴᡝ /mukə/ | muke /muke/ | муэ /mue/ | уй /uj/ | мӯ /muː/ | мӯ /muː/ |
| Moto | ᡨᡠᠸᠠ /tuwa/ | ᡨᡠᠸᠠ /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | това /tova/ | тогбо /toɡbo/ | того /toɡo/ | тоог /toːɡ/ |
| Jua | ᠰᡠᠨ /sun/ | ᡧᡠᠨ /ʃun/ | šun /ʃun/ | сиун /siun/ | даигаси /daiɡasi/ | дылача /dɯlatɕa/ | нөлтэн /nølten/ |
| Mwezi | ᠪᡳᠶᠠ /bija/ | ᠪᡳᠶᠠ /bija/ | biya /bija/ | биа /bia/ | биа /bia/ | бега /beɡa/ | бяг /bjaɡ/ |
| Nyota | ᡠᠰᡳᡥᠠ /usˈχa/ | ᡠᠰᡳᡥᠠ /usiˈχa/ | usiha /usixa/ | хосякта /xoˈsʲakta/ | ваикта /ˈwaikta/ | осикта /oˈsikta/ | осикат /oˈsikat/ |
| Mama | ᡝᠨᡞᠶᡝ /ənije/ | ᡝᠨᡳᠶᡝ /ənijə/ | eme /eme/ | энин /enin/ | энэ /ene/ | эни /eni/ | эньэн /eɲen/ |
| Baba | ᠠᠮᠠ /ama/ | ᠠᠮᠠ /ama/ | ama /ama/ | ама /ama/ | амэ /amə/ | амин /amin/ | аман /aman/ |
| Mimi | ᠪᡳ /bi/ | ᠪᡳ /bi/ | bi /bi/ | ми /mi/ | би /bi/ | би /bi/ | би /bi/ |
| Wewe | ᠰᡳ /ɕi/ | ᠰᡳ /si/ | si /ʃi/ | си /si/ | си /si/ | си /si/ | хи /hiː/ |
| Jina | ᡤᡝᠪᡠ /ɡəˈvu/ | ᡤᡝᠪᡠ /ɡəbu/ | gebu /gəbu/ | гэрбу /gərˈbu/ | гэгбэ /gəgˈbə/ | гэрбӣ /gərˈbiː/ | гэрбэ /gərˈbə/ |
| Jicho | ᠶᠠᠰᠠ /jasa/ | ᠶᠠᠰᠠ /jasa/ | yasa /jasa/ | насал /nasal/ | яа /jaː/ | эса /esa/ | яса /jasa/ |
| Mkono | ᡤᠠᠯᠠ /ɡala/ | ᡤᠠᠯᠠ /ɡala/ | gala /ɡala/ | нгала /ŋala/ | нала /nala/ | нгалэ /ŋale/ | нгал /ŋal/ |
| Moyo | ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ /nijaman/ | ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ /nijaman/ | niyaman /nijaman/ | миаван /miavan/ | миаван /miavan/ | меван /mevan/ | мяван /mjavan/ |
| Upendo | ᠴᡳᠯᡨᡠᠮᠪᡳ /tʃiltumbi/ | ᡥᠠᡳᡵᠠᠮᠪᡳ /xairambi/ | gosi /ɡosi/ | эйини /ejini/ | чисанай /tʃisanaj/ | аявдави /ajavdavi/ | аякан /ajakan/ |
| Mti | ᠮᠣᠯᠣ /molo/ | ᠮᠣᠣ /moː/ | mo /mo/ | мо /mo/ | мо /mo/ | мо /mo/ | мо /mo/ |
| Nyumba | ᠪᠣᠣ /boː/ | ᠪᠣᠣ /boː/ | boo /boː/ | дё /dʒo/ | дзугди /dzuɡdi/ | дю /dʒu/ | дьу /dʒu/ |
| Mbwa | ᡳᠨᡩᠠᡥᡡᠨ /indaxun/ | ᡳᠨᡩᠠᡥᡡᠨ /indaxuːn/ | indahǔn /indahuːn/ | инда /inda/ | инай /inaj/ | нгинакин /ŋinakin/ | нгин /ŋin/ |
| Paka | ᡴᡝᠰᡳᡴᡝ /kəsikə/ | ᡴᡝᠰᡳᡴᡝ /kəsikə/ | kesike /kesike/ | коси /kosi/ | кошк /koʃk/ | кошка /koʂka/ | кошка /koʂka/ |
| Kula | ᠵᡝᠮᠪᡞ /dʒəmbi/ | ᠵᡝᠮᠪᡳ /dʒəmbi/ | jefu /dʒefu/ | депу /depu/ | джевэ /dʒevə/ | дептэ /depte/ | дьэб /dʒeb/ |
| Kunywa | ᠣᠮᡳᠪᡞ /omibi/ | ᠣᠮᡳᠪᡳ /omibi/ | omi /omi/ | омичи /omitʃi/ | омимэ /omimə/ | умӣ /umiː/ | ум /um/ |
| Moja | ᡝᠮᡠ /əmu/ | ᠡᠮᡠ /əmu/ | emu /emu/ | эмун /emun/ | омо /omo/ | умун /umun/ | омэн /omen/ |
| Mbili | ᠵᡠᠸᡝ /dʒuə/ | ᠵᡠᠸᡝ /dʒuwə/ | juwe /dʑuwə/ | дюэр /dʒuˈər/ | дюэ /dʒuˈə/ | дюр /dʒuːr/ | дёр /dʲoːr/ |
| Habari | ᠨᡳᠩᡤᡝ ᠰᠠᡳᠨ /niŋɡe sain/ | ᠰᡳ ᠰᠠᡳᠨ /si sain/ | — /—/ | банди-банди /bandi bandi/ | бандиба /bandiba/ | дорообо /doroːbo/ | дорова /dorova/ |
| Asante | ᠪᠠᠨᡳᡥᠠ /banixa/ | ᠪᠠᠨᡳᡥᠠ /banixa/ | — /—/ | банихан /banihan/ | нюхча /ɲuxtʃa/ | пасиба /pasiba/ | пасиба /pasiba/ |
| Nzuri | ᠰᠠᡳᠨ /sain/ | ᠰᠠᡳᠨ /sain/ | sain /sain/ | ая /aja/ | ая /aja/ | ая /aja/ | ай /aj/ |
Ukurasa 1/4
Ulinganishaji wa usomaji wa Han
Imelinganishwa na lugha za Tungusic > Southern Tungusic > Manchu-Sibe zinazohusiana
| Herufi | Kisibe | Kijurchen | Kimanchu | Pratungus | Kikhitan | Promongoli | Kun-yomi (usomaji wa asili wa Kijapani) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | emu /əmu/ | emu /emu/ | emu /emu/ | *əmun /*əmun/ | om /əm/ | *nigen /*niɡen/ | hito /çito/ |
| 二 | juwe /dʑuwə/ | juwe /dʑuwe/ | juwe /dʒuwə/ | *dʒuər /*dʒuər/ | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | futa /ɸɯta/ |
| 三 | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | gur /ɡur/ | *gurba(n) /*gurban/ | mi /mi/ |
| 四 | duin /duin/ | duin /duin/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | yo /jo/ |
| 五 | sunja /sundʑa/ | sunja /sundʑa/ | sunja /sundʒa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | tau /tau/ | *tabu(n) /*tabun/ | itsu /itsɯ/ |
| 六 | ninggun /niŋɢun/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | mu /mɯ/ |
| 七 | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | dalu /dalu/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nana /nana/ |
| 八 | jakūn /dʑakɯn/ | jakūn /dʑakɯn/ | jakūn /dʒakʰuːn/ | *dʒapkun /*dʒapkun/ | naim /naim/ | *nayima(n) /*najiman/ | ya /ja/ |
| 九 | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | isen /isen/ | *yersü(n) /*jersyn/ | kokono /kokono/ |
| 十 | juwan /dʑuwan/ | juwan /dʑuwan/ | juwan /dʒuwan/ | *dʒuwan /*dʒuwan/ | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | tō /toː/ |
| 日 | šun /ɕun/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | *siun /*siun/ | nair /nair/ | *naran /*naran/ | hi /çi/ |
| 月 | biya /bija/ | biya /bija/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | tsuki /tsɯki/ |
| 山 | alin /alin/ | alin /alin/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | yama /jama/ |
| 水 | muke /mutɕə/ | muke /muke/ | muke /mukə/ | *mū /*muː/ | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | mizu /midzɯ/ |
| 火 | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | hi /çi/ |
| 木 | moo /mɔː/ | moo /moː/ | moo /moː/ | *mō /*moː/ | — | *modu(n) /*modun/ | ki /ki/ |
| 土 | boihon /bɔiʁɔn/ | boihon /boixon/ | boihon /bojxon/ | *na /*na/ | — | *sirui /*siruj/ | tsuchi /tsɯtɕi/ |
| 天 | abka /apka/ | abka /abka/ | abka /abka/ | *abka /*abka/ | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | ame /ame/ |
| 地 | na /na/ | na /na/ | na /na/ | *na /*na/ | — | *gajar /*ɡadʒar/ | — |
| 海 | mederi /mədəri/ | mederi /mederi/ | mederi /medəri/ | *lāmu /*laːmu/ | — | *dalai /*dalaj/ | umi /ɯmi/ |
| 龍 | muduri /muduri/ | muduri /muduri/ | muduri /muduri/ | — | — | — | tatsu /tatsɯ/ |
| 虎 | tasha /taɕa/ | tasha /taʃa/ | tasha /taʃa/ | — | — | — | tora /toɾa/ |
| 犬 | indahūn /indaʁun/ | indahūn /indaxɯn/ | indahūn /indaxuːn/ | *ŋinda /*ŋinda/ | — | *noxai /*noxaj/ | inu /inɯ/ |
| 馬 | morin /mɔrin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | *murin /*murin/ | morin /morin/ | *mori(n) /*morin/ | uma /ɯma/ |
| 鳥 | gasha /ɢaɕa/ | gasha /ɡaʃa/ | gasha /ɡaʃa/ | *gasa /*ɡasa/ | — | *sibawun /*sibaʊn/ | tori /toɾi/ |
| 魚 | nimaha /nimaʁa/ | nimaha /nimaxa/ | nimaha /nimaxa/ | *nimaka /*nimaka/ | — | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | sakana /sakana/ |
| 牛 | ihan /iʁan/ | ihan /ixan/ | ihan /ixan/ | *xuker /*xuker/ | — | *hüker /*hyker/ | ushi /ɯɕi/ |
| 羊 | honin /χɔnin/ | honin /xonin/ | honin /xonin/ | — | — | *honi(n) /*honin/ | hitsuji /çitsɯdʑi/ |
| 貓 | kesike /kəsitɕə/ | — | kesike /kəsikə/ | — | — | — | neko /neko/ |
| 人 | niyalma /ɲalma/ | niyalma /njalma/ | niyalma /njalma/ | *niama /*niama/ | küü /kʰuː/ | *kümün /*kymyn/ | hito /çito/ |
| 手 | gala /ɢala/ | gala /ɡala/ | gala /ɡala/ | *ŋāla /*ŋaːla/ | — | *gar /*ɡar/ | te /te/ |
| 足 | bethe /bətxə/ | bethe /betxe/ | bethe /bətxə/ | *bəgdi /*bəɡdi/ | — | *köl /*kœl/ | ashi /aɕi/ |
| 目 | yasa /jaza/ | yasa /jasa/ | yasa /jasa/ | *jāsa /*jaːsa/ | — | *nidün /*nidyn/ | me /me/ |
| 耳 | šan /ɕan/ | šan /ʃan/ | šan /ʃan/ | *sēn /*seːn/ | — | *cikin /*tʃikin/ | mimi /mimi/ |
| 口 | angga /aŋɢa/ | angga /aŋɡa/ | angga /aŋɡa/ | *amŋa /*amŋa/ | — | *aman /*aman/ | kuchi /kɯtɕi/ |
| 頭 | uju /udʑu/ | uju /udʑu/ | uju /udʒu/ | *dil /*dil/ | — | *terixün /*terixyn/ | atama /atama/ |
| 心 | niyaman /ɲaman/ | niyaman /niaman/ | niyaman /njaman/ | *mēwan /*meːwan/ | — | *jirüken /*dʒiryken/ | kokoro /kokoɾo/ |
| 血 | senggi /səŋɣi/ | senggi /səŋɡi/ | senggi /səŋɡi/ | *sēksə /*seːksə/ | — | *cisu(n) /*tʃisun/ | chi /tɕi/ |
| 肉 | yali /jali/ | yali /jali/ | yali /jali/ | *uldʒə /*uldʒə/ | — | *mika(n) /*mikan/ | — |
| 上 | dele /dələ/ | dele /dələ/ | dele /dələ/ | *ugi /*uɡi/ | — | *degere /*deɡere/ | ue /ɯe/ |
| 下 | fejile /fədʑilə/ | fejile /fəjilə/ | fejile /fədʒilə/ | *xərgi /*xərɡi/ | — | *doxora /*doxora/ | shita /ɕita/ |
| 中 | dulimba /dulimba/ | dulin /dulin/ | dulimba /dulimba/ | *dulin /*dulin/ | — | *dumda /*dumda/ | naka /naka/ |
| 中 | goibumbi /ɢɔibum/ | — | goibumbi /ɡoibumbi/ | *dulin /*dulin/ | — | *dumda /*dumda/ | ataru /ataɾɯ/ |
| 央 | dulimbai /dulimbai/ | dulimbai /dulimbai/ | dulimbai /dulimbai/ | *dulin /*dulin/ | — | — | — |
| 左 | hashū /χaɕu/ | hashū /haʃɯ/ | hashū /xaʃuː/ | *dʒəgün /*dʒəɡyn/ | — | *jegün /*dʒeɡyn/ | hidari /çidaɾi/ |
| 右 | ici /itɕi/ | ici /itɕi/ | ici /itʃi/ | *aŋān /*aŋaːn/ | — | *baragun /*baraɣun/ | migi /migi/ |
| 東 | dergi /dərɡi/ | dergi /dərɡi/ | dergi /dərɡi/ | — | — | *jegün /*dʒeɡyn/ | higashi /çigaɕi/ |
| 西 | wargi /warɡi/ | wargi /warɡi/ | wargi /warɡi/ | — | — | *baragun /*baraɣun/ | nishi /niɕi/ |
| 南 | julergi /dʑulərɡi/ | julergi /dʑulərɡi/ | julergi /dʒulərɡi/ | — | — | *emüne /*emyne/ | minami /minami/ |
| 北 | amargi /amarɡi/ | amargi /amarɡi/ | amargi /amarɡi/ | — | — | *hoyitu /*hojitu/ | kita /kita/ |
| 行 | yabumbi /jawum/ | yabu- /jabu-/ | yabumbi /jabumbi/ | *jabu- /*jabu-/ | — | *yabu- /*jabu-/ | iku /ikɯ/ |
| 行 | faidan /faidan/ | — | faidan /faidan/ | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *yabu- /*jabu-/ | — |
| 来 | jimbi /dʑim/ | ji- /dʑi-/ | jimbi /dʒimbi/ | *əmə- /*əmə-/ | — | *ire- /*ire-/ | kuru /kɯɾɯ/ |
| 去 | genembi /ɡənəm/ | gene- /ɡənə-/ | genembi /ɡənəmbi/ | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *od- /*od-/ | saru /saɾɯ/ |
| 見 | sabumbi /sabum/ | sabu- /sabu-/ | sabumbi /sabumbi/ | *ičə- /*itʃə-/ | — | *üje- /*ydʒe-/ | miru /miɾɯ/ |
| 聞 | donjimbi /dɔndʑim/ | donji- /dondʑi-/ | donjimbi /dondʒimbi/ | *dōldi- /*doːldi-/ | — | *sonos- /*sonos-/ | kiku /kikɯ/ |
| 食 | jembi /dʑəm/ | je- /dʑe-/ | jembi /dʒəmbi/ | *dʒəp- /*dʒəp-/ | — | *ide- /*ide-/ | kuu /kɯɯ/ |
| 飲 | omimbi /ɔmim/ | omi- /omi-/ | omimbi /omimbi/ | *umī- /*umiː-/ | — | *uxu- /*uxu-/ | nomu /nomɯ/ |
| 走 | sujumbi /sudʑum/ | suju- /sudʑu-/ | sujumbi /sudʒumbi/ | *tuksa- /*tuksa-/ | — | *güyü- /*ɡyjy-/ | hashiru /haɕiɾɯ/ |
| 坐 | tembi /təm/ | te- /te-/ | tembi /təmbi/ | *təgə- /*təɡə-/ | — | *saxu- /*saxu-/ | suwaru /sɯwaɾɯ/ |
| 立 | ilimbi /ilim/ | ili- /ili-/ | ilimbi /ilimbi/ | *ili- /*ili-/ | — | *bos- /*bos-/ | tatsu /tatsɯ/ |
Ukurasa 1/7
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.