удиэ кэйэвэни
Kiudege
familia ya Kitungus (tawi la Kaskazini, kundi dogo la Udege-Oroch — dada wa Oroch na Negidal)
Kiudege (kwa jina la asili «удиэ кэйэвэни» Udihe Keyeveni au «Udeγe») ni lugha ya Kitungusi cha Kaskazini ya Mashariki ya Mbali ya Urusi inayozungumzwa na wawindaji-wakusanyaji wa kimila wa taiga wanaojulikana kama «watu wa simbamarara na taiga». Waudege walipambwa kimapenzi katika kitabu cha Vladimir Arsenyev «Dersu Uzala» (1923) — Dersu alikuwa mwindaji-mwongozaji Mudege. Iko hatarini kubwa: ni wazungumzaji wapatao 100 fasaha tu waliobaki miongoni mwa Waudege wa kabila wapatao 1,500, huku vizazi vichanga vikiwa na utawala wa Kirusi. Jumuiya ya Waudege ya Bonde la Bikin huko Krasnyy Yar ndio makazi makubwa zaidi ya kisasa na kitovu cha uhifadhi wa utamaduni kupitia Hifadhi ya Kitaifa ya Bikin iliyoanzishwa mwaka 2015. Kiisimu, Kiudege kina upatanifu tajiri wa vokali, mofolojia tata ya kesi za kimahali, na uwekaji alama bayana wa ushahidi.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiudege
Maji
уй
/uj/
Moto
тогбо
/toɡbo/
Jua
даигаси
/daiɡasi/
Mwezi
биа
/bia/
Nyota
ваикта
/ˈwaikta/
Mama
энэ
/ene/
Baba
амэ
/amə/
Mimi
би
/bi/
Wewe
си
/si/
Jina
гэгбэ
/gəgˈbə/
Jicho
яа
/jaː/
Mkono
нала
/nala/
Moyo
миаван
/miavan/
Upendo
чисанай
/tʃisanaj/
Mti
мо
/mo/
Nyumba
дзугди
/dzuɡdi/
Mbwa
инай
/inaj/
Paka
кошк
/koʃk/
Kula
джевэ
/dʒevə/
Kunywa
омимэ
/omimə/
Moja
омо
/omo/
Mbili
дюэ
/dʒuˈə/
Habari
бандиба
/bandiba/
Asante
нюхча
/ɲuxtʃa/
Nzuri
ая
/aja/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Tungusic (Northern, Udege-Oroch subgroup — sister to Oroch and Negidal) zinazohusiana
| Maana | Kiudege | Kinanai | Kievenki | Kieven | Kijurchen | Kimanchu | Kisibe |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | уй /uj/ | муэ /mue/ | мӯ /muː/ | мӯ /muː/ | muke /muke/ | ᠮᡠᡴᡝ /mukə/ | ᠮᡠᡴᡝ /mukə/ |
| Moto | тогбо /toɡbo/ | това /tova/ | того /toɡo/ | тоог /toːɡ/ | tuwa /tuwa/ | ᡨᡠᠸᠠ /tuwa/ | ᡨᡠᠸᠠ /tuwa/ |
| Jua | даигаси /daiɡasi/ | сиун /siun/ | дылача /dɯlatɕa/ | нөлтэн /nølten/ | šun /ʃun/ | ᡧᡠᠨ /ʃun/ | ᠰᡠᠨ /sun/ |
| Mwezi | биа /bia/ | биа /bia/ | бега /beɡa/ | бяг /bjaɡ/ | biya /bija/ | ᠪᡳᠶᠠ /bija/ | ᠪᡳᠶᠠ /bija/ |
| Nyota | ваикта /ˈwaikta/ | хосякта /xoˈsʲakta/ | осикта /oˈsikta/ | осикат /oˈsikat/ | usiha /usixa/ | ᡠᠰᡳᡥᠠ /usiˈχa/ | ᡠᠰᡳᡥᠠ /usˈχa/ |
| Mama | энэ /ene/ | энин /enin/ | эни /eni/ | эньэн /eɲen/ | eme /eme/ | ᡝᠨᡳᠶᡝ /ənijə/ | ᡝᠨᡞᠶᡝ /ənije/ |
| Baba | амэ /amə/ | ама /ama/ | амин /amin/ | аман /aman/ | ama /ama/ | ᠠᠮᠠ /ama/ | ᠠᠮᠠ /ama/ |
| Mimi | би /bi/ | ми /mi/ | би /bi/ | би /bi/ | bi /bi/ | ᠪᡳ /bi/ | ᠪᡳ /bi/ |
| Wewe | си /si/ | си /si/ | си /si/ | хи /hiː/ | si /ʃi/ | ᠰᡳ /si/ | ᠰᡳ /ɕi/ |
| Jina | гэгбэ /gəgˈbə/ | гэрбу /gərˈbu/ | гэрбӣ /gərˈbiː/ | гэрбэ /gərˈbə/ | gebu /gəbu/ | ᡤᡝᠪᡠ /ɡəbu/ | ᡤᡝᠪᡠ /ɡəˈvu/ |
| Jicho | яа /jaː/ | насал /nasal/ | эса /esa/ | яса /jasa/ | yasa /jasa/ | ᠶᠠᠰᠠ /jasa/ | ᠶᠠᠰᠠ /jasa/ |
| Mkono | нала /nala/ | нгала /ŋala/ | нгалэ /ŋale/ | нгал /ŋal/ | gala /ɡala/ | ᡤᠠᠯᠠ /ɡala/ | ᡤᠠᠯᠠ /ɡala/ |
| Moyo | миаван /miavan/ | миаван /miavan/ | меван /mevan/ | мяван /mjavan/ | niyaman /nijaman/ | ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ /nijaman/ | ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ /nijaman/ |
| Upendo | чисанай /tʃisanaj/ | эйини /ejini/ | аявдави /ajavdavi/ | аякан /ajakan/ | gosi /ɡosi/ | ᡥᠠᡳᡵᠠᠮᠪᡳ /xairambi/ | ᠴᡳᠯᡨᡠᠮᠪᡳ /tʃiltumbi/ |
| Mti | мо /mo/ | мо /mo/ | мо /mo/ | мо /mo/ | mo /mo/ | ᠮᠣᠣ /moː/ | ᠮᠣᠯᠣ /molo/ |
| Nyumba | дзугди /dzuɡdi/ | дё /dʒo/ | дю /dʒu/ | дьу /dʒu/ | boo /boː/ | ᠪᠣᠣ /boː/ | ᠪᠣᠣ /boː/ |
| Mbwa | инай /inaj/ | инда /inda/ | нгинакин /ŋinakin/ | нгин /ŋin/ | indahǔn /indahuːn/ | ᡳᠨᡩᠠᡥᡡᠨ /indaxuːn/ | ᡳᠨᡩᠠᡥᡡᠨ /indaxun/ |
| Paka | кошк /koʃk/ | коси /kosi/ | кошка /koʂka/ | кошка /koʂka/ | kesike /kesike/ | ᡴᡝᠰᡳᡴᡝ /kəsikə/ | ᡴᡝᠰᡳᡴᡝ /kəsikə/ |
| Kula | джевэ /dʒevə/ | депу /depu/ | дептэ /depte/ | дьэб /dʒeb/ | jefu /dʒefu/ | ᠵᡝᠮᠪᡳ /dʒəmbi/ | ᠵᡝᠮᠪᡞ /dʒəmbi/ |
| Kunywa | омимэ /omimə/ | омичи /omitʃi/ | умӣ /umiː/ | ум /um/ | omi /omi/ | ᠣᠮᡳᠪᡳ /omibi/ | ᠣᠮᡳᠪᡞ /omibi/ |
| Moja | омо /omo/ | эмун /emun/ | умун /umun/ | омэн /omen/ | emu /emu/ | ᠡᠮᡠ /əmu/ | ᡝᠮᡠ /əmu/ |
| Mbili | дюэ /dʒuˈə/ | дюэр /dʒuˈər/ | дюр /dʒuːr/ | дёр /dʲoːr/ | juwe /dʑuwə/ | ᠵᡠᠸᡝ /dʒuwə/ | ᠵᡠᠸᡝ /dʒuə/ |
| Habari | бандиба /bandiba/ | банди-банди /bandi bandi/ | дорообо /doroːbo/ | дорова /dorova/ | — /—/ | ᠰᡳ ᠰᠠᡳᠨ /si sain/ | ᠨᡳᠩᡤᡝ ᠰᠠᡳᠨ /niŋɡe sain/ |
| Asante | нюхча /ɲuxtʃa/ | банихан /banihan/ | пасиба /pasiba/ | пасиба /pasiba/ | — /—/ | ᠪᠠᠨᡳᡥᠠ /banixa/ | ᠪᠠᠨᡳᡥᠠ /banixa/ |
| Nzuri | ая /aja/ | ая /aja/ | ая /aja/ | ай /aj/ | sain /sain/ | ᠰᠠᡳᠨ /sain/ | ᠰᠠᡳᠨ /sain/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.