Hñöñho
Kiotomi cha Querétaro
Oto-Mangue
Kiotomi cha Querétaro (kwa jina lake la asili Hñöñho) ni lugha ya Kiotomi ya familia ya Kiotomangue, inayozungumzwa na watu wapatao 30,000 katika jimbo la Querétaro lililoko katikati mwa Meksiko. Kiisimu, ni sehemu ya kundi la lugha-mama kuu ya Kiotomi pamoja na Kiotomi cha Mezquital (ote) na lahaja nyingine kadhaa za Kiotomi; ISO 639-3 huitofautisha kwa msimbo "otq". Kiotomi cha Querétaro ni mojawapo ya lahaja za Kiotomi zilizo hai zaidi, zikiwa na uhamishaji imara baina ya vizazi katika manispaa za Amealco de Bonfil na Tolimán. Jamii ya Kiotomi cha Querétaro imedumisha utambulisho na lugha yao ya kiasili kwa karne nyingi za shinikizo la kikoloni baada ya Waazteki na la Kihispania, huku kukiwa na uhuishaji mkubwa katika karne ya 20 kupitia programu za elimu ya lugha mbili zinazoendeshwa na INALI na serikali ya jimbo la Querétaro.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiotomi cha Querétaro
Maji
dehe
/tehe/
Moto
tsibi
/tsibi/
Jua
hyadi
/hjadi/
Mwezi
zänä
/zãnã/
Nyota
tsʼe
/tsʼe/
Mama
mu
/mu/
Baba
dada
/dada/
Mimi
nugä
/nuɡæ/
Wewe
nuʼi
/nuʔi/
Jina
thuuhu
/tʰũːhũ/
Jicho
da
/da/
Mkono
'ye
/ʔje/
Moyo
mui
/mui/
Upendo
mädi
/mãdi/
Mti
za
/za/
Nyumba
ngu
/ŋɡu/
Mbwa
yo
/jo/
Paka
mishi
/miʃi/
Kula
shi
/ʃi/
Kunywa
tsi
/tsi/
Moja
'na
/ʔna/
Mbili
yoho
/joho/
Habari
hä
/hã/
Asante
jamädi
/hamãdi/
Nzuri
hño
/hɲo/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Otomanguean zinazohusiana
| Maana | Kiotomi cha Querétaro | Kiotomi | Kimazahua | Kimisak | Kishipibo-Conibo | Kiwarao | Kitamazight Sanifu cha Moroko |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | dehe /tehe/ | dehe /tehe/ | ndeje /ndehe/ | unø /unø/ | jene /hene/ | hoidu /hojdu/ | ⴰⵎⴰⵏ /aman/ |
| Moto | tsibi /tsibi/ | tsibi /tsibi/ | sibi /sibi/ | nipi /nipi/ | chii /tʃiː/ | hekunu /hekunu/ | ⵜⵉⵎⵙⵙⵉ /timsːi/ |
| Jua | hyadi /hjadi/ | hyadi /hjadi/ | jiarú /hjaˈɾu/ | shi /ʃi/ | bari /bari/ | ya /ja/ | ⵜⴰⴼⵓⴽⵜ /tafukt/ |
| Mwezi | zänä /zãnã/ | zänä /zãnã/ | zana /zana/ | atru /atɾu/ | oxe /oʃe/ | waniku /waniku/ | ⴰⵢⵢⵓⵔ /ajːur/ |
| Nyota | tsʼe /tsʼe/ | tsʼe /tsʼe/ | seje /seʔe/ | kualøm /kwalʌm/ | wishati /wiʃati/ | kura /kura/ | ⵉⵜⵔⵉ /itri/ |
| Mama | mu /mu/ | nänä /nãnã/ | nana /nana/ | mama /mama/ | tita /tita/ | dani /dani/ | ⵉⵎⵎⴰ /imːa/ |
| Baba | dada /dada/ | tada /tada/ | tata /tata/ | tata /tata/ | papa /papa/ | daka /daka/ | ⴱⴰⴱⴰ /baba/ |
| Mimi | nugä /nuɡæ/ | nugä /nuɡæ/ | nuts'ko /nutsʔko/ | na /na/ | ea /ea/ | ine /ine/ | ⵏⴽⴽ /nəkː/ |
| Wewe | nuʼi /nuʔi/ | nuʼi /nuʔi/ | nutsk'e /nutskʔe/ | ñui /ɲui/ | mia /mia/ | ihi /ihi/ | ⴽⵢⵢⵉ /kəjːi/ |
| Jina | thuuhu /tʰũːhũ/ | thuhu /tʰũhũ/ | chju'u /tʃũʔũ/ | wetø /wetʌ/ | jane /ˈhane/ | wai /wai/ | ⵉⵙⵎ /isəm/ |
| Jicho | da /da/ | da /da/ | da /da/ | kab /kab/ | bero /bero/ | mu /mu/ | ⵜⵉⵟⵟ /titˤː/ |
| Mkono | 'ye /ʔje/ | 'ye /ʔje/ | ye /je/ | mar /maɾ/ | mëken /mɯken/ | mojo /moho/ | ⴰⴼⵓⵙ /afus/ |
| Moyo | mui /mui/ | mui /mui/ | mŭiñ /mwiɲ/ | mun /mun/ | joínti /hoˈinti/ | obonona /obonona/ | ⵓⵍ /ul/ |
| Upendo | mädi /mãdi/ | mädi /mãdi/ | hñu /ɲ̥u/ | kausrap /kawsɾap/ | noi /noi/ | anaubu /anaubu/ | ⵜⴰⵢⵔⵉ /tajri/ |
| Mti | za /za/ | za /za/ | za /za/ | yu /ju/ | jiwi /xiwi/ | dau /daw/ | ⴰⵙⴽⵍⵓ /asəklu/ |
| Nyumba | ngu /ŋɡu/ | ngu /ŋɡu/ | ngumi /ŋɡumi/ | ya /ja/ | xobo /ʃobo/ | hanoko /hanoko/ | ⵜⵉⴳⵎⵎⵉ /tiɡəmːi/ |
| Mbwa | yo /jo/ | yo /jo/ | nyo /ɲo/ | kuchi /kutʃi/ | ochiti /otʃiti/ | aurahu /auɾahu/ | ⴰⵢⴷⵉ /ajdi/ |
| Paka | mishi /miʃi/ | mixi /miʃi/ | mishi /miʃi/ | mishi /miʃi/ | mishi /miʃi/ | mishi /miʃi/ | ⴰⵎⵓⵛⵛ /amutʃː/ |
| Kula | shi /ʃi/ | ñuni /ɲuni/ | ñe /ɲe/ | mɵ /mɵ/ | piti /piti/ | nahoro /nahoɾo/ | ⵛⵛ /ətʃː/ |
| Kunywa | tsi /tsi/ | tsi /tsi/ | theni /tʰeni/ | ushi /uʃi/ | xeati /ʃeati/ | osi /osi/ | ⵙⵓ /su/ |
| Moja | 'na /ʔna/ | 'ra /ʔɾa/ | nahi /nahi/ | kan /kan/ | westíora /westioɾa/ | hisaka /hisaka/ | ⵢⴰⵏ /jan/ |
| Mbili | yoho /joho/ | yoho /joho/ | yeje /jeʔe/ | pa /pa/ | rabé /ɾaˈbe/ | manamo /manamo/ | ⵙⵉⵏ /sin/ |
| Habari | hä /hã/ | hatsi /hatsi/ | kjamadhi /kjamaði/ | ma'rik /maʔɾik/ | jakon raoma /xakon raoma/ | yakera /jakeɾa/ | ⴰⵣⵓⵍ /azul/ |
| Asante | jamädi /hamãdi/ | jamädi /hamãdi/ | ndios /ndios/ | payn /pajn/ | irake /iɾake/ | kase /kase/ | ⵜⴰⵏⵎⵎⵉⵔⵜ /tanəmːirt/ |
| Nzuri | hño /hɲo/ | hño /hɲo/ | nzhomu /nʒomu/ | kausrik /kawsɾik/ | jakon /xakon/ | yakera /jakeɾa/ | ⵉⴼⵓⵍⴽⵉ /ifulki/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.