Yanesha'
Kiyanesha
Arawak
Kiyanesha (zamani Amuesha; kwa jina la asili Yanesha') ni lugha ya Kiarawaki ya ukanda-mpaka wa kiikolojia wa Andes-Amazoni ya Peru ya kati, iliyotengwa kijiografia na kiisimu ndani ya familia ya Kiarawaki — Kiyanesha ni kikundi-tanzu chake chenyewe ndani ya Kiarawaki cha Maipure, bila lugha-dada za karibu. Watu wa Yanesha walisitawisha utambulisho wa kipekee wa kitamaduni katika Selva Central, kwa kilimo cha nguvu cha yuca/mihogo na uhusiano wa kitamaduni na mandhari ya msitu wa mawingu. UNESCO inaiainisha kama iliyo hatarini kwa wazi, ambapo urithishaji baina ya vizazi umepotea kwa kiasi kikubwa; vizazi vichanga vinatawaliwa na Kihispania. Shirika la Biblia la Mexico na SIL wamekuwa wakitayarisha nyenzo za kujua kusoma na kuandika tangu miaka ya 1960, na Agano Jipya lilichapishwa mwaka 1980.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiyanesha
Maji
acopcho
/akoptʃo/
Moto
oña
/oɲa/
Jua
mtsho
/mtso/
Mwezi
ojets
/odʒets/
Nyota
puell
/pweʎ/
Mama
neñ
/neɲ/
Baba
oñ
/oɲ/
Mimi
ña
/ɲa/
Wewe
ama
/ama/
Jina
resh
/reʃ/
Jicho
oqueño
/okeɲo/
Mkono
neyepy
/nejepɨ/
Moyo
nemueñ
/nemweɲ/
Upendo
ehueñ
/eweɲ/
Mti
ñeñoph
/ɲeɲopʰ/
Nyumba
pamoñ
/pamoɲ/
Mbwa
atso
/atso/
Paka
michi
/mitʃi/
Kula
epam
/epam/
Kunywa
epcham
/eptʃam/
Moja
quesoll
/kesoʎ/
Mbili
epaʼ
/epaʔ/
Habari
salud
/salud/
Asante
gracia
/ɡɾasia/
Nzuri
paretem
/paɾetem/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Arawakan zinazohusiana
| Maana | Kiyanesha | Kimisak | Kipemón | Kibahnar | Kishuar | Kishipibo-Conibo | Gayo |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | acopcho /akoptʃo/ | unø /unø/ | kü /ky/ | dak /dak/ | yumi /jumi/ | jene /hene/ | weih /weih/ |
| Moto | oña /oɲa/ | nipi /nipi/ | apok /apɔk/ | unh /uɲ/ | ji /hi/ | chii /tʃiː/ | rara /ɾaɾa/ |
| Jua | mtsho /mtso/ | shi /ʃi/ | wato /watɯ/ | mat trơ /mat trə/ | etsa /etsa/ | bari /bari/ | matanlo /matanlo/ |
| Mwezi | ojets /odʒets/ | atru /atɾu/ | karo /kaɾɯ/ | khe /kʰe/ | nantu /nantu/ | oxe /oʃe/ | ulen /ulən/ |
| Nyota | puell /pweʎ/ | kualøm /kwalʌm/ | chirikö /tʃiɾikø/ | hmang /hmaːŋ/ | yaa /jaː/ | wishati /wiʃati/ | bintang /bintaŋ/ |
| Mama | neñ /neɲ/ | mama /mama/ | mamã /mamɑ̃/ | mei /mei/ | nukur /nukuɾ/ | tita /tita/ | ine /ine/ |
| Baba | oñ /oɲ/ | tata /tata/ | papai /papɑ̃i/ | bă /bə/ | apar /apaɾ/ | papa /papa/ | ama /ama/ |
| Mimi | ña /ɲa/ | na /na/ | yuurö /juːɾø/ | inh /iɲ/ | wi /wi/ | ea /ea/ | aku /aku/ |
| Wewe | ama /ama/ | ñui /ɲui/ | amörö /amøɾø/ | ih /ʔih/ | ame /ame/ | mia /mia/ | ko /ko/ |
| Jina | resh /reʃ/ | wetø /wetʌ/ | ese' /eseʔ/ | anĕ /anɛ/ | naari /naːɾi/ | jane /ˈhane/ | gerel /gərəl/ |
| Jicho | oqueño /okeɲo/ | kab /kab/ | poki /pɯki/ | mat /mat/ | jii /hiː/ | bero /bero/ | mata /mata/ |
| Mkono | neyepy /nejepɨ/ | mar /maɾ/ | tïna /tina/ | ti /ti/ | uwej /uweh/ | mëken /mɯken/ | pumu /pumu/ |
| Moyo | nemueñ /nemweɲ/ | mun /mun/ | sïköpoka /sikɯpɯka/ | blei /blei/ | enentai /enentai/ | joínti /hoˈinti/ | ate /ate/ |
| Upendo | ehueñ /eweɲ/ | kausrap /kawsɾap/ | kemenü /kemenü/ | rơngư /rəŋɨ/ | anentaiti /anentaiti/ | noi /noi/ | kunyung /kuɲuŋ/ |
| Mti | ñeñoph /ɲeɲopʰ/ | yu /ju/ | tïmö /timɯ/ | lông /loŋ/ | numi /numi/ | jiwi /xiwi/ | kayu /kaju/ |
| Nyumba | pamoñ /pamoɲ/ | ya /ja/ | karata /kaɾata/ | hnam /hnam/ | jea /hea/ | xobo /ʃobo/ | umah /umah/ |
| Mbwa | atso /atso/ | kuchi /kutʃi/ | yaremoro /jaɾeɯɾɯ/ | cho /tʃo/ | yawá /jaˈwa/ | ochiti /otʃiti/ | asu /asu/ |
| Paka | michi /mitʃi/ | mishi /miʃi/ | kïrïmï /kirimi/ | miao /miao/ | micha /mitʃa/ | mishi /miʃi/ | kucing /kutʃiŋ/ |
| Kula | epam /epam/ | mɵ /mɵ/ | manepotaro /manepoɾaɾɯ/ | sa /sa/ | yuata /juata/ | piti /piti/ | mangan /maŋan/ |
| Kunywa | epcham /eptʃam/ | ushi /uʃi/ | atü /atu/ | ngoah /ŋoah/ | umarta /umaɾta/ | xeati /ʃeati/ | minum /minum/ |
| Moja | quesoll /kesoʎ/ | kan /kan/ | potakoron /potakaɾɯn/ | minh /miɲ/ | chikichik /tʃikitʃik/ | westíora /westioɾa/ | sara /saɾa/ |
| Mbili | epaʼ /epaʔ/ | pa /pa/ | saköne /sakøne/ | bar /ɓaːr/ | jimiará /himiaɾa/ | rabé /ɾaˈbe/ | roa /roa/ |
| Habari | salud /salud/ | ma'rik /maʔɾik/ | apî /api/ | ô /o/ | pujamek /puhamek/ | jakon raoma /xakon raoma/ | salam /salam/ |
| Asante | gracia /ɡɾasia/ | payn /pajn/ | mïrako /miɾakɯ/ | kơbi /kəbi/ | yuminsajme /juminsahme/ | irake /iɾake/ | berejen /bərədʒən/ |
| Nzuri | paretem /paɾetem/ | kausrik /kawsɾik/ | mïratö /miɾatɯ/ | ling /liŋ/ | penker /peŋkeɾ/ | jakon /xakon/ | jeroh /dʒeɾoh/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.