Wixárika niukieya
Wixárika
Uto-azteca
Il wixárika (huichol, autonimo wixárika niukieya) è una lingua uto-azteca del sotto-ramo corachol, parlata da circa 50.000 persone negli altopiani della Sierra Madre Occidentale, nel Messico occidentale (Jalisco, Nayarit, Durango, Zacatecas). I wixárika sono famosi per la loro religione indigena minuziosamente conservata, incentrata sui pellegrinaggi del peyote al sito sacro di Wirikuta, a San Luis Potosí — una delle tradizioni religiose indigene non cristiane superstiti meglio documentate della Mesoamerica. Sul piano linguistico, il wixárika è imparentato più strettamente con il cora (crn) — la sua lingua corachol sorella — ma piuttosto distinto dalle lingue nahuane (varietà di nahuatl nci, nch, nhe, ecc.) e dalle lingue numiche (comanche, shoshone, paiute) che occupano i bracci settentrionali della famiglia uto-azteca. La lingua è insolitamente vivace per una lingua indigena del Messico, con una trasmissione intatta ai bambini e un uso comunitario attivo nei mercati, nelle cerimonie e nei pellegrinaggi.
Dove si parla
31 parole essenziali in Wixárika
Acqua
ha
/ha/
Fuoco
tai
/tai/
Sole
tau
/tau/
Luna
metsa
/metsa/
Stella
xurawe
/ʃuˈrawe/
Madre
nana
/nana/
Padre
yawe
/jawe/
Io
nee
/neː/
Tu
eekɨ
/ˈeːkɨ/
Nome
tewa
/ˈtewa/
Occhio
tukite
/tukite/
Mano
mama
/mama/
Cuore
iyari
/ijari/
Amore
kanenki
/kanenki/
Albero
kiyé
/kije/
Casa
ki
/ki/
Cane
tsïkï
/tsɨkɨ/
Gatto
mitsu
/mitsu/
Mangiare
kuye
/kuje/
Bere
hi'eka
/hiʔeka/
Uno
xevi
/ʃevi/
Due
huta
/huˈta/
Ciao
kekuanenki
/kekwanenki/
Grazie
pa'iwakaitsie
/paʔiwakaitsje/
Buono
waxa
/waʃa/
Fonti
Parole a confronto
Confrontato con le lingue Uto-Aztecan correlate
| Significato | Wixárika | Cora | Nahuatl dell'istmo | Pipil | Kiribati | Nahuatl di Guerrero | Nahuatl huasteca centrale |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | ha /ha/ | hapɨn /hapɨn/ | ahtli /aʔtli/ | at /at/ | ran /ɾan/ | atl /atɬ/ | atl /atɬ/ |
| Fuoco | tai /tai/ | ta'ai /taʔai/ | tit /tit/ | tit /tit/ | ai /ai/ | tletl /tɬetɬ/ | tlitl /tɬitɬ/ |
| Sole | tau /tau/ | tahaapuá /tahaːpwa/ | tonal /tonal/ | tunal /tunal/ | taai /taːi/ | tonatih /tonatih/ | tonati /tonati/ |
| Luna | metsa /metsa/ | mɨhka /mɨhka/ | metz /mets/ | metsti /metsti/ | namwakaina /namʷakaina/ | metztli /metstɬi/ | metztli /metstɬi/ |
| Stella | xurawe /ʃuˈrawe/ | sɨɨrabe /sɨːˈrabe/ | sitlalin /siˈtlalin/ | sital /ˈsital/ | itoi /iˈtoi/ | sitlalin /siˈtlalin/ | sitlalij /siˈtlalih/ |
| Madre | nana /nana/ | naana /naːna/ | nan /nan/ | nan /nan/ | tinau /tinau/ | nanan /nanan/ | nana /nana/ |
| Padre | yawe /jawe/ | hahuá /hahwa/ | tat /tat/ | tat /tat/ | tamau /tamau/ | tatah /tatah/ | tata /tata/ |
| Io | nee /neː/ | neʼu /ˈneʔu/ | naja /ˈnaha/ | naja /ˈnaha/ | ngai /ŋai/ | nejua /neˈwa/ | na /na/ |
| Tu | eekɨ /ˈeːkɨ/ | aʼu /ˈaʔu/ | taja /ˈtaha/ | taja /ˈtaha/ | ngkoe /ŋkoe/ | tejua /teˈwa/ | ta /ta/ |
| Nome | tewa /ˈtewa/ | yeuwa /ˈjeuwa/ | tocayotl /tokaˈjotɬ/ | tukay /ˈtukaj/ | ara /ˈara/ | tocaitl /toˈkaitɬ/ | tocaxtli /toˈkaʃtli/ |
| Occhio | tukite /tukite/ | húi /hwi/ | ix /iʃ/ | ish /iʃ/ | mata /mata/ | ixtli /iʃtli/ | ixtli /iʃtli/ |
| Mano | mama /mama/ | mam /mam/ | mahuit /mawit/ | mey /mei/ | bai /bai/ | maitl /maitɬ/ | maitl /maitl/ |
| Cuore | iyari /ijari/ | hɨurí /hɨuri/ | yolio /jolio/ | yulu /julu/ | nano /nano/ | yolotl /jolotɬ/ | yollotl /jolːotɬ/ |
| Amore | kanenki /kanenki/ | ka'na /kaʔna/ | nequi /neki/ | tasujta /tasuhta/ | tangira /taŋiɾa/ | tlazohtla /tɬasoʔtɬa/ | tlazohtla /tɬasoʔtɬa/ |
| Albero | kiyé /kije/ | kɨré /kɨre/ | cuahuit /kʷawit/ | kwawit /kʷawit/ | kai /kai/ | kuauitl /kʷawitl/ | cuahuitl /kʷawitl/ |
| Casa | ki /ki/ | kíh /kih/ | cali /kali/ | kal /kal/ | auti /auti/ | kalli /kalːi/ | calli /kalːi/ |
| Cane | tsïkï /tsɨkɨ/ | tsɨ'ɨ /tsɨʔɨ/ | itzcuintli /itskʷintli/ | chichi /tʃitʃi/ | kamea /kamea/ | itzcuintli /itskʷintli/ | itzcuintli /itskʷintli/ |
| Gatto | mitsu /mitsu/ | mistú /mistu/ | miston /miston/ | mishin /miʃin/ | katu /katu/ | miston /miston/ | mizton /miston/ |
| Mangiare | kuye /kuje/ | kuá /kwa/ | tacua /takʷa/ | takwa /takwa/ | amwarake /amʷaɾake/ | tlakua /tɬakʷa/ | tlacua /tɬakʷa/ |
| Bere | hi'eka /hiʔeka/ | hi'i /hiʔi/ | ati /ati/ | ati /ati/ | nima /nima/ | atli /atɬi/ | atli /atɬi/ |
| Uno | xevi /ʃevi/ | cei /tsei/ | ce /se/ | se /se/ | teuana /teuana/ | ce /se/ | ce /se/ |
| Due | huta /huˈta/ | huapoa /waˈpoa/ | ome /ˈome/ | ume /ˈume/ | uoua /uˈoua/ | ome /ˈome/ | ome /ˈome/ |
| Ciao | kekuanenki /kekwanenki/ | ke'kuanenki /keʔkwanenki/ | niltze /niltse/ | ne pakua /ne pakwa/ | mauri /mauɾi/ | niltze /niltse/ | niltze /niltse/ |
| Grazie | pa'iwakaitsie /paʔiwakaitsje/ | atsipiraá /atsipiraː/ | tlazohcamati /tlasoʔkamati/ | padiush /padjuʃ/ | ko rabwa /ko ɾabʷa/ | tlazohcamati /tɬasoʔkamati/ | tlazohcamati /tɬasoʔkamati/ |
| Buono | waxa /waʃa/ | huá'i /hwaʔi/ | cualli /kʷalːi/ | kwahli /kʷahli/ | raoiroi /ɾaoiɾoi/ | kuajli /kʷahli/ | cualli /kʷalːi/ |
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.