Kaqchikel

Familia ya Kimaya (Quiché, Kaqchikel)

FamiliaFamilia ya Kimaya (Quiché, Kaqchikel) Wasemaji~400–500K Hatihati za Kilatini (kiwango cha ALMG cha 1987, chenye kibainishi ' kwa konsonanti za mfyatuko) NchiGuatemala (idara za Chimaltenango, Sololá, Sacatepéquez, Guatemala) Lugha rasmiGuatemala (lugha ya kitaifa iliyotambuliwa tangu Sheria ya Lugha 2003) Uhai wa lughailiyo katika hatari ISO 639-3cak

Kikaqchikel (ISO 639-3: cak) ni lugha ya Kimaya inayozungumzwa hasa katika nyanda za juu za kati za Guatemala, hususan Chimaltenango, Sacatepéquez, Sololá na maeneo jirani. Ndani ya tawi la K’iche’ kina uhusiano wa karibu zaidi na Kitz’utujil na wa mbali zaidi na K’iche’, huku Kikaqchikel chenyewe kikiwa na tofauti kubwa za lahaja. Sarufi yake ina upangaji wa kiima-ergativi–absolutivi, mofolojia tajiri ya vitenzi na mpangilio msingi unaoanza na kitenzi wenye unyumbufu mkubwa; konsonanti zake zina vizuiwa na vizuiwa-msuguano vya glota. Tahajia sanifu ya Kilatini inayokuzwa na Academia de Lenguas Mayas de Guatemala hutumia alama kama apostrofi kuonyesha glotalisho. Sheria ya Lugha za Kitaifa ya Guatemala ya 2003 inakitambua Kikaqchikel miongoni mwa lugha za kitaifa za Kimaya na kuunga mkono matumizi yake ya umma. Historia ya kikoloni iitwayo kwa kawaida Annals of the Kaqchikels ni maandishi muhimu, huku elimu ya lugha mbili, uchapishaji, muziki na mipango ya jamii ikisaidia urithishaji wa sasa licha ya shinikizo la Kihispania.

Inakozungumzwa

Maneno 31 ya msingi katika Kaqchikel

Maji

yaʼ

/jaʔ/

Moto

qʼaqʼ

/qʼaqʼ/

Jua

qʼij

/qʼix/

Mwezi

ikʼ

/ikʼ/

Nyota

chʼumil

/tʃʼumil/

Mama

teʼ

/teʔ/

Baba

tataʼ

/tataʔ/

Mimi

rïn

/rɨn/

Wewe

rat

/rat/

Jina

bʼiʼ

/ɓiʔ/

Jicho

bʼaqʼ wach

/ɓaqʼ watʃ/

Mkono

qʼaʼ

/qʼaʔ/

Moyo

k'u'x

/kʼuʔʃ/

Upendo

ajowabʼäl

/axowaɓəl/

Mti

cheʼ

/tʃeʔ/

Nyumba

jay

/xaj/

Mbwa

tzʼiʼ

/tsʼiʔ/

Paka

mes

/mes/

Kula

waʼin

/waʔin/

Kunywa

kumun

/kumun/

Moja

jun

/xun/

Mbili

kaʼiʼ

/kaʔiʔ/

Habari

utz iwäch

/uts iwætʃ/

Asante

matyox

/matjoʃ/

Nzuri

utz

/uts/

Vyanzo

Ulinganishaji wa maneno

Imelinganishwa na lugha za Mayan (Quichean, Kaqchikelan) zinazohusiana

Maana KaqchikelKʼicheKiuspantekoKipoqomchiQʼeqchiIxilKikanjobal
Maji yaʼ /jaʔ/ jaʼ /xaʔ/ jaʼ /haʔ/ haʼ /haʔ/ haʼ /haʔ/ /aʔ/ haʼ /haʔ/
Moto qʼaqʼ /qʼaqʼ/ qʼaqʼ /qʼaqʼ/ qʼaqʼ /qʼaqʼ/ qʼaaq /qʼaːq/ xam /ʃam/ tzaʼ /tsaʔ/ qʼaʼ /qʼaʔ/
Jua qʼij /qʼix/ qʼij /qʼix/ qʼiij /qʼiːh/ qʼij /qʼih/ saqʼe /saqʼe/ qʼii /qʼiː/ kʼuʼ /kʼuʔ/
Mwezi ikʼ /ikʼ/ ikʼ /ikʼ/ ikʼ /ikʼ/ ik /ik/ poo /poː/ ich /itʃ/ ixaw /iʃaw/
Nyota chʼumil /tʃʼumil/ chʼumil /tʃʼumil/ ch'umil /tʃʼumil/ chʼumiil /tʃʼumiːl/ chahim /tʃahim/ chumiil /tʃumiːl/ txʼumel /tʂʼumel/
Mama teʼ /teʔ/ nan /nan/ nan /nan/ tuut /tuːt/ naʼ /naʔ/ naʼ /naʔ/ mim /mim/
Baba tataʼ /tataʔ/ tat /tat/ tat /tat/ ajaab /ahaːb/ yuwaʼ /juwaʔ/ baʼ /baʔ/ mam /mam/
Mimi rïn /rɨn/ in /in/ in /in/ hin /hin/ laʼin /laʔin/ in /in/ ayin /ʔajin/
Ukurasa 1/4

Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.