Chữ viết ra đời từ tham vọng đế quốc
Năm 1119, tù trưởng người Nữ Chân Hoàn Nhan A Cốt Đả vừa thành lập nhà Kim và cần một hệ chữ viết xứng tầm đế quốc. Ông giao nhiệm vụ cho học giả Hoàn Nhan Hi Doãn (完顏希尹), thông thạo tiếng Khiết Đan, Hán và Nữ Chân. Chỉ trong vài tháng, Hi Doãn hoàn thành Đại tự Nữ Chân — lấy logic hình tự của chữ Khiết Đan lớn làm mẫu nhưng điều chỉnh để phù hợp với âm vị học Nữ Chân (ngữ hệ Tungus).
Chỉ mười chín năm sau, vào năm 1138, một hệ thống thứ hai đơn giản hơn — Tiểu tự Nữ Chân — được Kim Hi Tông ban hành, và tương truyền do chính ông soạn ra; Kim sử chép rằng nó bắt đầu được dùng chính thức từ năm 1145. Học giả vẫn còn tranh luận về việc bia văn nào dùng hệ thống chữ nào.
~900 ký tự và ADN Khiết Đan
Toàn bộ khối tư liệu còn lại chỉ ghi nhận khoảng 900 ký tự Nữ Chân — riêng bảng từ vựng thời Minh đã dùng chừng 720 chữ. Một số hoạt động theo lối biểu ý (một ký tự = một hình vị), một số theo lối biểu âm (một ký tự = một âm tiết), và nhiều ký tự là hình tự Khiết Đan được tái sử dụng. Vì Nữ Chân là ngôn ngữ kết dính — khác xa Hán ngữ — các thư ký phải mở rộng sáng tạo hệ thống biểu ý để đánh dấu hậu tố động từ và đuôi cách.
Từ điển song ngữ thời Minh cứu chữ viết
Khi nhà Kim sụp đổ năm 1234, chữ Nữ Chân dần mai một. Người Mãn Châu — hậu duệ cùng gốc Tungus — cuối cùng thay thế bằng chữ viết từ bảng chữ cái Mông Cổ. Điều cứu chữ Nữ Chân khỏi quên lãng hoàn toàn là tài liệu thời Minh: 《女真譯語》 (Nữ Chân Dịch Ngữ), một bảng từ song ngữ đối chiếu chữ Nữ Chân với bản dịch và phiên âm chữ Hán. Cuốn sách này đã trở thành Phiến đá Rosetta của việc giải mã chữ Nữ Chân.
Daniel Kane và bài toán 800 năm
Nhà ngôn ngữ học người Úc Daniel Kane đã đưa ra đóng góp quyết định qua chuyên khảo năm 1989, xây dựng phương pháp tái cấu trúc âm vị chặt chẽ. Bằng cách đối chiếu 《女真譯語》 với bia đá, ấn đồng và từ vựng Tungus so sánh của tiếng Mãn Châu và Evenki, các học giả đã xác định được cách đọc của phần lớn trong số hơn bảy trăm ký tự thực sự xuất hiện trong các bảng từ vựng. Ngoài phần lõi đó, hệ chữ vẫn chỉ được giải mã một phần: tư liệu còn lại rất ít — chín tấm bia đã biết cùng các bảng từ vựng thời Minh — và nhiều ký tự xuất hiện trong quá ít ngữ cảnh để xác định chắc chắn.
Vì sao điều này quan trọng
Người Nữ Chân đứng ở bản lề của lịch sử Đông Á. Họ lập nên một triều đại cai trị miền bắc Trung Quốc suốt một thế kỷ, đẩy lui nhà Tống, và định hình cái cục diện chính trị mà người Mông Cổ về sau thừa hưởng. Xét về văn hóa thư lại — chứ không phải về mặt chữ — chữ Nữ Chân là tổ tiên khái niệm của chữ Mãn, thứ chữ về sau trở thành văn tự chính thức của nhà Thanh (1644–1912) và đến nay vẫn còn: trên các biển song ngữ trong Tử Cấm Thành như một di sản nghi lễ, và như một ngôn ngữ viết còn sống trong chữ Tích Bá ở huyện tự trị Sát Bố Tra Nhĩ, Tân Cương. Giải mã chữ Nữ Chân không phải thú chơi đồ cổ: nó lấp một khoảng trống tư liệu dài cả thế kỷ của miền bắc Trung Quốc, và cho thấy các dân tộc Tungus đã dựng nên bộ máy quan liêu biết chữ trên khuôn mẫu hành chính Trung Hoa như thế nào mà vẫn không đánh mất bản sắc ngôn ngữ của mình.
Hiếm có hệ chữ viết nào bị đòi hỏi làm một việc trái khoáy đến thế: nhét một ngôn ngữ Tungus chắp dính vào những ô chữ kiểu Hán.