Một Ngôn Ngữ, Tại Sao Cần Hai Chữ Viết?
Người Khiết Đan thành lập triều Liêu năm 907 và cai trị một đế chế rộng lớn trải từ thảo nguyên Mông Cổ đến Hoàng Hải hơn hai thế kỷ. Họ cần chữ viết là điều dễ hiểu, nhưng điều đáng ngạc nhiên là họ không chỉ phát minh một mà là hai hệ thống chữ viết, cách nhau chỉ năm năm, và không từ bỏ cái đầu tiên.
Chữ Khiết Đan lớn (契丹大字) xuất hiện năm 920, được tạo mẫu theo hình thức chữ Hán gồm hàng trăm ký hiệu biểu ý do Hoàng đế A Bảo Cơ đặt hàng. Chỉ năm năm sau, năm 925, em trai A Bảo Cơ là Địch Lạt phát minh ra Chữ Khiết Đan nhỏ (契丹小字). Chữ nhỏ dùng một cấu trúc khác: thay vì ký hiệu biểu ý, nó dùng các yếu tố đồ họa nhỏ ghép thành khối vuông, mỗi khối biểu thị một âm tiết hoặc từ. Về mặt này nó giống cách Hangul tiếng Hàn ghép phụ âm và nguyên âm thành khối âm tiết — dù sự giống nhau là về loại hình, không phải về lịch sử.
Ngôn Ngữ Kết Dính Trong Khối Vuông
Tiếng Khiết Đan được xếp vào nhóm Para-Mông Cổ: không phải hậu duệ của tiếng Mông Cổ nguyên thủy, mà là một nhánh chị em đã tuyệt chủng của các ngôn ngữ Mông Cổ. Đây là ngôn ngữ kết dính — ghép hậu tố vào gốc từ để tạo nghĩa phức tạp. Hệ thống biểu ý như chữ lớn không phù hợp với hình thái này; các khối âm tiết của chữ nhỏ thích hợp hơn, điều này có thể giải thích tại sao nó dần thay thế chữ lớn trong hầu hết bối cảnh chính thức.
Bài Toán Giải Mã Lớn
Sau khi Kim triều của người Nữ Chân đánh bại Liêu năm 1125, văn hóa Khiết Đan suy tàn nhanh chóng. Bia ký Khiết Đan có niên đại cuối cùng là năm 1176. Chỉ khoảng năm mươi văn bia còn sót lại — chừng mười lăm bằng chữ lớn và khoảng ba mươi lăm bằng chữ nhỏ — hầu hết ở vùng đông bắc Trung Quốc, thêm hai tấm ở Mông Cổ và một chiếc gương đồng khắc chữ Khiết Đan tìm được ở Khai Thành (Kaesŏng), Triều Tiên. Nghiên cứu học thuật có hệ thống chỉ bắt đầu vào thế kỷ 20, sau khi bia mộ song ngữ của Hoàng đế Hưng Tông và Hoàng hậu Nhân Ý được phát hiện năm 1922 tại Khánh Lăng (慶陵), khu lăng mộ hoàng gia nhà Liêu ở Ba Lâm Hữu Kỳ, Nội Mông.
Chiến lược giải mã tận dụng một số bia ký song ngữ — văn bản bằng cả tiếng Khiết Đan và tiếng Hán ghi chép cùng sự kiện. Bằng cách đối chiếu với văn bản Hán, học giả có thể suy luận ý nghĩa chung của các đoạn Khiết Đan.
Aisin Gioro và Tiến Bộ Gần Đây
Đóng góp đột phá đến từ Aisin Gioro Ulhicun (愛新覚羅烏拉熙春), học giả Nhật Bản gốc hoàng tộc Mãn Châu đã xuất bản nhiều nghiên cứu về cả hai chữ từ thập niên 1990. Bà đề xuất cách đọc cho hàng trăm khối chữ nhỏ và xác định hậu tố ngữ pháp, mẫu tên người và từ vựng kính ngữ.
Dù vậy, tiến triển vẫn chỉ là một phần: có lẽ chỉ khoảng 20% chữ nhỏ đọc được với độ chắc chắn thực sự, còn chữ lớn thì ít hơn đáng kể. Chữ Khiết Đan vẫn là một trong những câu đố lớn chưa được giải của ngôn ngữ học lịch sử Đông Á.