ภาษาฮัวเวซานมาเตโอเดลมาร์

ภาษาวาเว (ชื่อเรียกตนเองว่า Umbeyajts ในสำเนียงซานมาเตโอเดลมาร์ และ Ombeayiüts ในสำเนียงซานดิโอนิซิโอ) เป็นภาษาโดดเดี่ยวที่มีผู้พูดราว 12,000 คนในสี่เทศบาลขนาดเล็กของระบบทะเลสาบชายฝั่งแปซิฟิกบนคอคอดเตวานเตเปกในรัฐโออาซากา ประเทศเม็กซิโก แม้จะมีการศึกษาเชิงเปรียบเทียบมานานกว่าหนึ่งศตวรรษ ภาษาวาเวก็ยังไม่สามารถจัดเข้าตระกูลภาษาใดที่ใหญ่กว่าได้ ข้อเสนอที่เชื่อมโยงภาษานี้กับตระกูลโอโตมังเก มิเฮ-โซเก หรือมายา ล้วนไม่อาจสร้างฉันทามติได้ ชาววาเวโดยดั้งเดิมเป็นชาวประมงและผู้ผลิตเกลือ ผูกพันอย่างลึกซึ้งกับระบบนิเวศทะเลสาบ จักรวาลวิทยาของพวกเขามีทะเลสาบเป็นศูนย์กลางในฐานะสิ่งมีชีวิตศักดิ์สิทธิ์ สำเนียงวาเวทั้งสี่ (ซานมาเตโอ ซานดิโอนิซิโอ ซานฟรานซิสโก ซานตามาเรีย) แสดงความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญหลังจากแยกตัวกันโดยลำพังมาหลายศตวรรษ ซานมาเตโอเดลมาร์ ซึ่งเป็นชุมชนที่ใหญ่ที่สุดและมีผู้พูดมากที่สุด เป็นจุดสนใจของการบันทึกทางภาษาส่วนใหญ่