Kinyamwezi
familia ya Atlantiki-Kongo (tawi la Kibantu, kundi la Sukuma-Nyamwezi)
Kinyamwezi ("watu wa mwezi") ni lugha ya Kibantu ya katikati-magharibi mwa Tanzania, dada wa Kisukuma (suk) ndani ya mwendelezo wa lahaja za Kisukuma-Kinyamwezi. Wanyamwezi walikuwa viongozi mashuhuri wa biashara ya misafara katika karne ya 19, huku Tabora ikiwa kitovu chao cha kibiashara. Kama Kisukuma, ina toni na upatanisho kamili wa ngeli za nomino za Kibantu.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kinyamwezi
Maji
minzi
/minzi/
Moto
moto
/moto/
Jua
izuba
/izuβa/
Mwezi
ng'wezi
/ŋweːzi/
Nyota
nyenyeezi
/ɲeˈɲeːzi/
Mama
mayu
/majʊ/
Baba
baba
/baba/
Mimi
nene
/ˈnene/
Wewe
gwegwe
/ˈɡweɡwe/
Jina
lina
/ˈlina/
Jicho
liso
/liso/
Mkono
ikobo
/ikoβo/
Moyo
mtima
/mtima/
Upendo
butogwa
/butoɡwa/
Mti
mti
/mti/
Nyumba
kaya
/kaja/
Mbwa
mbwa
/mbwa/
Paka
paka
/paka/
Kula
kulya
/kuʎa/
Kunywa
kunywa
/kuɲwa/
Moja
imo
/imo/
Mbili
ibili
/iβili/
Habari
mwadita
/mwadita/
Asante
twabakaba
/twaβakaβa/
Nzuri
lihi
/lihi/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Atlantic-Congo (Bantu, Sukuma-Nyamwezi) zinazohusiana
| Maana | Kinyamwezi | Kisukuma | Kishambaa | Kinyaturu | Kisangu | Kisena | Kimakonde |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | minzi /minzi/ | minzi /minzi/ | mazi /mazi/ | maazi /maːzi/ | ameenzi /ameːnzi/ | madzi /madzi/ | mashi /maʃi/ |
| Moto | moto /moto/ | moto /moto/ | moto /moto/ | moto /moto/ | umoto /umoto/ | moto /moto/ | moto /moto/ |
| Jua | izuba /izuβa/ | ilyuva /iʎuβa/ | zuwa /zuwa/ | nzua /nzua/ | liluga /liluɡa/ | dzuwa /dzuwa/ | lyuva /ʎuβa/ |
| Mwezi | ng'wezi /ŋweːzi/ | ng'wezi /ŋweːzi/ | mwezi /mwezi/ | umweri /umweɾi/ | umwesi /umwesi/ | mwedzi /mwedzi/ | mwedi /mwedi/ |
| Nyota | nyenyeezi /ɲeˈɲeːzi/ | nyenyeezi /ɲeˈɲeːzi/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ | nyeenyeeri /ɲeːɲeːri/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ | ntondwa /ntondwa/ |
| Mama | mayu /majʊ/ | mayu /maju/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mai /mai/ | mama /mama/ |
| Baba | baba /baba/ | baba /baba/ | baba /baba/ | tata /tata/ | baba /baba/ | baba /baba/ | baba /baba/ |
| Mimi | nene /ˈnene/ | nene /ˈnene/ | niye /nije/ | une /une/ | une /une/ | ine /ine/ | une /une/ |
| Wewe | gwegwe /ˈɡweɡwe/ | gwegwe /ˈɡweɡwe/ | weye /weje/ | uwe /uwe/ | uwe /uwe/ | iwe /iwe/ | uve /uve/ |
| Jina | lina /ˈlina/ | lina /ˈlina/ | izina /izina/ | izina /izina/ | litawa /litawa/ | dzina /dzina/ | lina /lina/ |
| Jicho | liso /liso/ | liso /liso/ | izo /izo/ | iriiso /iɾiːso/ | iliho /iliho/ | diso /diso/ | liso /liso/ |
| Mkono | ikobo /ikoβo/ | nkhono /ŋkono/ | ukono /ukono/ | ukuboko /ukuboko/ | ukuboko /ukuboko/ | nkono /nkono/ | nkono /nkono/ |
| Moyo | mtima /mtima/ | ngholo /ŋɡoːlo/ | mwoyo /mwojo/ | umutima /umutima/ | umutima /umutima/ | mtima /mtima/ | mtima /mtima/ |
| Upendo | butogwa /butoɡwa/ | butogwa /butoɡwa/ | kwenda /kwenda/ | butogwa /butoɡwa/ | ulungu /uluŋɡu/ | kufuna /kufuna/ | kupenda /kupenda/ |
| Mti | mti /mti/ | mti /mti/ | mti /mti/ | umuti /umuti/ | umuti /umuti/ | mtengo /mteŋɡo/ | mti /mti/ |
| Nyumba | kaya /kaja/ | kaya /kaja/ | nyumba /ɲumba/ | nyumba /ɲumba/ | inyumba /iɲumba/ | nyumba /ɲumba/ | nyumba /ɲumba/ |
| Mbwa | mbwa /mbwa/ | mbwa /mbwa/ | mbwa /mbwa/ | imbwa /imbwa/ | imbwa /imbwa/ | mbwa /mbwa/ | nshenye /nʃeɲe/ |
| Paka | paka /paka/ | kalulu /kalulu/ | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ |
| Kula | kulya /kuʎa/ | kulya /kuʎa/ | kuya /kuja/ | kuria /kuɾia/ | kulya /kuʎa/ | kudya /kudja/ | kulya /kuʎa/ |
| Kunywa | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunwa /kunwa/ | kumwa /kumwa/ | kukumbila /kukumbila/ |
| Moja | imo /imo/ | imo /imo/ | imo /imo/ | umwe /umwe/ | imo /imo/ | posi /posi/ | nimo /nimo/ |
| Mbili | ibili /iβili/ | ibhili /iˈβili/ | mbili /mbili/ | aviri /aβiri/ | avili /aβili/ | piŵiri /piwiri/ | vavili /vaʋili/ |
| Habari | mwadita /mwadita/ | mwangaluka /mwaŋɡaluka/ | nashukuru /naʃukuɾu/ | mbukire /mbukiɾe/ | mbasala /mbasala/ | mwadzukabwanji /mwadzukabwandʒi/ | nakushukuru /nakuʃukuɾu/ |
| Asante | twabakaba /twaβakaβa/ | nakulumba /nakulumba/ | asante /asante/ | asante /aˈsante/ | nashukulu /naʃukulu/ | ndatenda /ndatenda/ | nashukuru /naʃukuɾu/ |
| Nzuri | lihi /lihi/ | shihi /ʃihi/ | hedi /hedi/ | kihi /kihi/ | kwifwa /kwifwa/ | nadidi /nadidi/ | shibwana /ʃibwana/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.