Chimakonde
Kimakonde
Atlantiki-Kongo (Kibantu, Yao-Makonde)
Kimakonde (Chimakonde, pia Shimakonde) ni lugha ya Kibantu inayoenea pande zote mbili za mpaka wa Tanzania na Msumbiji katika Uwanda wa Juu wa Makonde. Watu wa Makonde wanajulikana ulimwenguni kote kwa utamaduni wao wa uchongaji wa mpingo (vinyago vya mapiko, vitu vya kitamaduni vya lipico) — UNESCO ilitambua mchezo wa vinyago vya mapiko vya Makonde kuwa Urithi Usioshikika mwaka 2008. Wamakonde wa Msumbiji waliongoza mapambano ya silaha ya FRELIMO ya kudai uhuru (1964-74), na hivyo kuipa lugha utambulisho mkubwa wa kisiasa kusini mwa mpaka. Lahaja za kaskazini (Tanzania) na za kusini (Msumbiji) zinatofautiana kwa kiasi kikubwa; mpaka wake kwa sehemu ni Mto Ruvuma.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kimakonde
Maji
mashi
/maʃi/
Moto
moto
/moto/
Jua
lyuva
/ʎuβa/
Mwezi
mwedi
/mwedi/
Nyota
ntondwa
/ntondwa/
Mama
mama
/mama/
Baba
baba
/baba/
Mimi
une
/une/
Wewe
uve
/uve/
Jina
lina
/lina/
Jicho
liso
/liso/
Mkono
nkono
/nkono/
Moyo
mtima
/mtima/
Upendo
kupenda
/kupenda/
Mti
mti
/mti/
Nyumba
nyumba
/ɲumba/
Mbwa
nshenye
/nʃeɲe/
Paka
paka
/paka/
Kula
kulya
/kuʎa/
Kunywa
kukumbila
/kukumbila/
Moja
nimo
/nimo/
Mbili
vavili
/vaʋili/
Habari
nakushukuru
/nakuʃukuɾu/
Asante
nashukuru
/naʃukuɾu/
Nzuri
shibwana
/ʃibwana/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Atlantic-Congo (Bantu, Yao-Makonde) zinazohusiana
| Maana | Kimakonde | Kisangu | Kiyao | Kishambaa | Kisena | Kinyamwezi | Kinyaturu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | mashi /maʃi/ | ameenzi /ameːnzi/ | mesi /mesi/ | mazi /mazi/ | madzi /madzi/ | minzi /minzi/ | maazi /maːzi/ |
| Moto | moto /moto/ | umoto /umoto/ | moto /moto/ | moto /moto/ | moto /moto/ | moto /moto/ | moto /moto/ |
| Jua | lyuva /ʎuβa/ | liluga /liluɡa/ | lyuwa /ʎuwa/ | zuwa /zuwa/ | dzuwa /dzuwa/ | izuba /izuβa/ | nzua /nzua/ |
| Mwezi | mwedi /mwedi/ | umwesi /umwesi/ | mwesi /mwesi/ | mwezi /mwezi/ | mwedzi /mwedzi/ | ng'wezi /ŋweːzi/ | umweri /umweɾi/ |
| Nyota | ntondwa /ntondwa/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ | ndondwa /ndondwa/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ | nyenyeezi /ɲeˈɲeːzi/ | nyeenyeeri /ɲeːɲeːri/ |
| Mama | mama /mama/ | mama /mama/ | amao /amaː/ | mama /mama/ | mai /mai/ | mayu /majʊ/ | mama /mama/ |
| Baba | baba /baba/ | baba /baba/ | atati /atati/ | baba /baba/ | baba /baba/ | baba /baba/ | tata /tata/ |
| Mimi | une /une/ | une /une/ | une /une/ | niye /nije/ | ine /ine/ | nene /ˈnene/ | une /une/ |
| Wewe | uve /uve/ | uwe /uwe/ | mmwe /mːwe/ | weye /weje/ | iwe /iwe/ | gwegwe /ˈɡweɡwe/ | uwe /uwe/ |
| Jina | lina /lina/ | litawa /litawa/ | lina /lina/ | izina /izina/ | dzina /dzina/ | lina /ˈlina/ | izina /izina/ |
| Jicho | liso /liso/ | iliho /iliho/ | liso /liso/ | izo /izo/ | diso /diso/ | liso /liso/ | iriiso /iɾiːso/ |
| Mkono | nkono /nkono/ | ukuboko /ukuboko/ | ngaila /ŋɡaila/ | ukono /ukono/ | nkono /nkono/ | ikobo /ikoβo/ | ukuboko /ukuboko/ |
| Moyo | mtima /mtima/ | umutima /umutima/ | mtima /mtima/ | mwoyo /mwojo/ | mtima /mtima/ | mtima /mtima/ | umutima /umutima/ |
| Upendo | kupenda /kupenda/ | ulungu /uluŋɡu/ | chikondi /tʃikondi/ | kwenda /kwenda/ | kufuna /kufuna/ | butogwa /butoɡwa/ | butogwa /butoɡwa/ |
| Mti | mti /mti/ | umuti /umuti/ | mtela /mtela/ | mti /mti/ | mtengo /mteŋɡo/ | mti /mti/ | umuti /umuti/ |
| Nyumba | nyumba /ɲumba/ | inyumba /iɲumba/ | nyumba /ɲumba/ | nyumba /ɲumba/ | nyumba /ɲumba/ | kaya /kaja/ | nyumba /ɲumba/ |
| Mbwa | nshenye /nʃeɲe/ | imbwa /imbwa/ | mbwa /mbwa/ | mbwa /mbwa/ | mbwa /mbwa/ | mbwa /mbwa/ | imbwa /imbwa/ |
| Paka | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ |
| Kula | kulya /kuʎa/ | kulya /kuʎa/ | kulya /kuʎa/ | kuya /kuja/ | kudya /kudja/ | kulya /kuʎa/ | kuria /kuɾia/ |
| Kunywa | kukumbila /kukumbila/ | kunwa /kunwa/ | kumwa /kumwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kumwa /kumwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ |
| Moja | nimo /nimo/ | imo /imo/ | mo /mo/ | imo /imo/ | posi /posi/ | imo /imo/ | umwe /umwe/ |
| Mbili | vavili /vaʋili/ | avili /aβili/ | iŵili /iβili/ | mbili /mbili/ | piŵiri /piwiri/ | ibili /iβili/ | aviri /aβiri/ |
| Habari | nakushukuru /nakuʃukuɾu/ | mbasala /mbasala/ | salama /salama/ | nashukuru /naʃukuɾu/ | mwadzukabwanji /mwadzukabwandʒi/ | mwadita /mwadita/ | mbukire /mbukiɾe/ |
| Asante | nashukuru /naʃukuɾu/ | nashukulu /naʃukulu/ | nakwete /nakwete/ | asante /asante/ | ndatenda /ndatenda/ | twabakaba /twaβakaβa/ | asante /aˈsante/ |
| Nzuri | shibwana /ʃibwana/ | kwifwa /kwifwa/ | chechete /tʃetʃete/ | hedi /hedi/ | nadidi /nadidi/ | lihi /lihi/ | kihi /kihi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.