Wichí Lhamtés

Kiwichi

familia ya Mataco-Mataguayan

Familiafamilia ya Mataco-Mataguayan Wasemaji~50–60K HatiKilatini NchiAjentina, Bolivia, Paraguay Lugha rasmiAjentina Uhai wa lughailiyo katika hatari ISO 639-3mzh

Wichí (zamani Mataco; kwa jina la asili Wichí Lhamtés "usemi wa Wichí") ndiyo lugha kuu ya familia ya Mataco-Mataguayan, inayozungumzwa na watu wa Wichí wapatao 50,000–60,000 katika eneo la Gran Chaco nchini Ajentina, Bolivia, na Paraguay. Familia ya Mataco-Mataguayan ni ndogo na imetengwa ndani ya isimu ya Amerika Kusini, na Wichí ndiye mwanachama mkubwa zaidi pamoja na Nivaclé, Maká, na Chorote. Kiisimu, Wichí ina sifa za kawaida za Mataco-Mataguayan: mpangilio wa namna ya nominative-accusative, chembe za nomino zinazofanana na viainishi, na mpangilio wa vipashio wa SVO wenye mwelekeo wa kitenzi mwishoni. Jamii ya Wichí imekuwa hai katika harakati za haki za wenyeji wa Ajentina tangu miaka ya 1990, ikiwa na elimu ya lugha mbili katika majimbo ya Salta na Formosa.

Inakozungumzwa

Maneno 31 ya msingi katika Kiwichi

Maji

inot

/inot/

Moto

itoj

/itox/

Jua

ifwala

/ifʷala/

Mwezi

hawu

/hawu/

Nyota

katʼes

/katʼes/

Mama

ko

/ko/

Baba

lo

/lo/

Mimi

olham

/olam/

Wewe

am

/am/

Jina

lhey

/ɬej/

Jicho

titsej

/titsex/

Mkono

kuwej

/kuwex/

Moyo

kahayl

/kahajl/

Upendo

lhayanej

/ʎajanex/

Mti

halaj

/halax/

Nyumba

wek

/wek/

Mbwa

asinaj

/asinax/

Paka

mishi

/miʃi/

Kula

lechek

/letʃek/

Kunywa

yim

/jim/

Moja

ifwa

/ifʷa/

Mbili

nitewk

/nitewk/

Habari

hayej

/hajex/

Asante

nehayij

/nehajix/

Nzuri

is

/is/

Kekeo

hotsen'i

/hotsenˈʔi/

Vyanzo

Ulinganishaji wa maneno

Imelinganishwa na lugha za Mataco-Mataguayan zinazohusiana

Maana KiwichiKiachuarKishuarLugha ya SoraKiembera cha KaskaziniKikecha cha AyacuchoKiatikamekw
Maji inot /inot/ yumi /jumi/ yumi /jumi/ daŋa /daŋa/ do /do/ yaku /jaku/ nipi /nipi/
Moto itoj /itox/ ji /hi/ ji /hi/ tin /tin/ tu /tu/ nina /nina/ ickoteo /iʃkoteo/
Jua ifwala /ifʷala/ etsa /etsa/ etsa /etsa/ dag /dag/ hewa /hewa/ inti /inti/ pisim /pisim/
Mwezi hawu /hawu/ nantu /nantu/ nantu /nantu/ dian /dian/ ahuru /ahuɾu/ killa /kiʎa/ tipikaw pisim /tipikaw pisim/
Nyota katʼes /katʼes/ yaa /jaː/ yaa /jaː/ tərɖaŋ /tərɖaŋ/ chidua /tʃidua/ quyllur /ˈqojʎur/ atcakos /atʃakos/
Mama ko /ko/ nukur /nukuɾ/ nukur /nukuɾ/ ayo /ajo/ papa /papa/ mama /mama/ okawi /okawi/
Baba lo /lo/ apar /apaɾ/ apar /apaɾ/ aba /aba/ apa /apa/ tayta /tajta/ ohi /ohi/
Mimi olham /olam/ wi /wi/ wi /wi/ ɲen /ɲɛn/ /mɨ/ ñuqa /ˈɲoqa/ nir /niɾ/
Ukurasa 1/4

Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.