Wichí Lhamtés
Kiwichi
familia ya Mataco-Mataguayan
Wichí (zamani Mataco; kwa jina la asili Wichí Lhamtés "usemi wa Wichí") ndiyo lugha kuu ya familia ya Mataco-Mataguayan, inayozungumzwa na watu wa Wichí wapatao 50,000–60,000 katika eneo la Gran Chaco nchini Ajentina, Bolivia, na Paraguay. Familia ya Mataco-Mataguayan ni ndogo na imetengwa ndani ya isimu ya Amerika Kusini, na Wichí ndiye mwanachama mkubwa zaidi pamoja na Nivaclé, Maká, na Chorote. Kiisimu, Wichí ina sifa za kawaida za Mataco-Mataguayan: mpangilio wa namna ya nominative-accusative, chembe za nomino zinazofanana na viainishi, na mpangilio wa vipashio wa SVO wenye mwelekeo wa kitenzi mwishoni. Jamii ya Wichí imekuwa hai katika harakati za haki za wenyeji wa Ajentina tangu miaka ya 1990, ikiwa na elimu ya lugha mbili katika majimbo ya Salta na Formosa.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiwichi
Maji
inot
/inot/
Moto
itoj
/itox/
Jua
ifwala
/ifʷala/
Mwezi
hawu
/hawu/
Nyota
katʼes
/katʼes/
Mama
ko
/ko/
Baba
lo
/lo/
Mimi
olham
/olam/
Wewe
am
/am/
Jina
lhey
/ɬej/
Jicho
titsej
/titsex/
Mkono
kuwej
/kuwex/
Moyo
kahayl
/kahajl/
Upendo
lhayanej
/ʎajanex/
Mti
halaj
/halax/
Nyumba
wek
/wek/
Mbwa
asinaj
/asinax/
Paka
mishi
/miʃi/
Kula
lechek
/letʃek/
Kunywa
yim
/jim/
Moja
ifwa
/ifʷa/
Mbili
nitewk
/nitewk/
Habari
hayej
/hajex/
Asante
nehayij
/nehajix/
Nzuri
is
/is/
Kekeo
hotsen'i
/hotsenˈʔi/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Mataco-Mataguayan zinazohusiana
| Maana | Kiwichi | Kiachuar | Kishuar | Lugha ya Sora | Kiembera cha Kaskazini | Kikecha cha Ayacucho | Kiatikamekw |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | inot /inot/ | yumi /jumi/ | yumi /jumi/ | daŋa /daŋa/ | do /do/ | yaku /jaku/ | nipi /nipi/ |
| Moto | itoj /itox/ | ji /hi/ | ji /hi/ | tin /tin/ | tu /tu/ | nina /nina/ | ickoteo /iʃkoteo/ |
| Jua | ifwala /ifʷala/ | etsa /etsa/ | etsa /etsa/ | dag /dag/ | hewa /hewa/ | inti /inti/ | pisim /pisim/ |
| Mwezi | hawu /hawu/ | nantu /nantu/ | nantu /nantu/ | dian /dian/ | ahuru /ahuɾu/ | killa /kiʎa/ | tipikaw pisim /tipikaw pisim/ |
| Nyota | katʼes /katʼes/ | yaa /jaː/ | yaa /jaː/ | tərɖaŋ /tərɖaŋ/ | chidua /tʃidua/ | quyllur /ˈqojʎur/ | atcakos /atʃakos/ |
| Mama | ko /ko/ | nukur /nukuɾ/ | nukur /nukuɾ/ | ayo /ajo/ | papa /papa/ | mama /mama/ | okawi /okawi/ |
| Baba | lo /lo/ | apar /apaɾ/ | apar /apaɾ/ | aba /aba/ | apa /apa/ | tayta /tajta/ | ohi /ohi/ |
| Mimi | olham /olam/ | wi /wi/ | wi /wi/ | ɲen /ɲɛn/ | mʉ /mɨ/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | nir /niɾ/ |
| Wewe | am /am/ | ame /ame/ | ame /ame/ | am /am/ | bʉ /bɨ/ | qam /qam/ | kir /kiɾ/ |
| Jina | lhey /ɬej/ | naari /naːɾi/ | naari /naːɾi/ | ɲum /ɲum/ | trʉ̃ /tɾɨ̃/ | suti /ˈsuti/ | wirowin /wiɾowin/ |
| Jicho | titsej /titsex/ | jii /hiː/ | jii /hiː/ | siʔi /siʔi/ | tau /tau/ | ñawi /ɲawi/ | mickisikw /mitʃkisikʷ/ |
| Mkono | kuwej /kuwex/ | uwej /uweh/ | uwej /uweh/ | si /si/ | jua /xua/ | maki /maki/ | kicikon /kitʃikon/ |
| Moyo | kahayl /kahajl/ | enentai /enentai/ | enentai /enentai/ | suʔun /suʔun/ | ƀakhuru /ɓakuɾu/ | sunqu /suŋqu/ | mite /mite/ |
| Upendo | lhayanej /ʎajanex/ | anentin /anentin/ | anentaiti /anentaiti/ | adi /adi/ | ãỹba /ãɨba/ | kuyay /kujaj/ | sakitewin /sakitewin/ |
| Mti | halaj /halax/ | numi /numi/ | numi /numi/ | dar /dar/ | bakuru /bakuɾu/ | sacha /satʃa/ | mihtikw /mihtikw/ |
| Nyumba | wek /wek/ | jea /hea/ | jea /hea/ | suʔuŋ /suʔuŋ/ | te /te/ | wasi /wasi/ | miciwap /mitʃiwap/ |
| Mbwa | asinaj /asinax/ | yawa /jawa/ | yawá /jaˈwa/ | sua /sua/ | usa /usa/ | allqu /aʎqu/ | atim /atim/ |
| Paka | mishi /miʃi/ | micha /mitʃa/ | micha /mitʃa/ | biri /biri/ | misu /misu/ | michi /mitʃi/ | minoc /minotʃ/ |
| Kula | lechek /letʃek/ | yuata /juata/ | yuata /juata/ | kay /kaj/ | ko /ko/ | mikuy /mikuj/ | mitikwa /mitikwa/ |
| Kunywa | yim /jim/ | umarta /umaɾta/ | umarta /umaɾta/ | pim /pim/ | dorrare /doraɾe/ | upyay /upjaj/ | minikwa /minikwa/ |
| Moja | ifwa /ifʷa/ | kichik /kitʃik/ | chikichik /tʃikitʃik/ | aboy /aboj/ | aba /aba/ | huk /huk/ | peikw /pejkʷ/ |
| Mbili | nitewk /nitewk/ | jimiar /himiaɾ/ | jimiará /himiaɾa/ | baguu /baɡu/ | umé /ume/ | iskay /ˈiskaj/ | niso /niso/ |
| Habari | hayej /hajex/ | pujamek /puhamek/ | pujamek /puhamek/ | limtam /limtam/ | sake bia /sake bia/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | kwei /kwej/ |
| Asante | nehayij /nehajix/ | mai-tikut /majtikut/ | yuminsajme /juminsahme/ | surai /surai/ | bia bara /bia baɾa/ | añay /aɲaj/ | mikwetc /mikwetʃ/ |
| Nzuri | is /is/ | penker /peŋkeɾ/ | penker /peŋkeɾ/ | mando /mando/ | bia /bia/ | allin /aʎin/ | miloci /milotʃi/ |
| Kekeo | hotsen'i /hotsenˈʔi/ | — | — | — | b̶ijũẽ /ɓiˈhũẽ/ | — | — |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.