Xapagí
Kipirahã
Mura (isolate)
Kipirahã ni maarufu katika isimu kwa sababu ya sifa zake za kityipolojia za kupita kiasi: hakuna vifungu vilivyoingizwa, hakuna nambari sahihi (ni "kichache" na "kingi" tu), hakuna maneno ya rangi, na hakuna nyakati za kisarufi za mtindo wa Ulaya. Uchambuzi wa Daniel Everett umechochea mjadala mkubwa kuhusu sarufi ya jumla.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kipirahã
Maji
piigi
/piiɡi/
Moto
hoa
/hoa/
Jua
hisi
/hisi/
Mwezi
kapiigaísao
/kapiiɡaísao/
Nyota
apapaí
/àpàpàí/
Mama
ʔaaí
/ʔaaí/
Baba
baíxi
/baíʃi/
Mimi
ti
/tì/
Wewe
gíxai
/ɡíʔàì/
Jina
íga
/ígà/
Jicho
ʔai
/ʔai/
Mkono
piíʔai
/piíʔai/
Moyo
aoʔaago
/aoʔaaɡo/
Upendo
gí
/ɡí/
Mti
hoí
/hoí/
Nyumba
kaiʔii
/kaiʔii/
Mbwa
kobaí
/kobaí/
Paka
xowí
/ʃowí/
Kula
ʔaʔaí
/ʔaʔaí/
Kunywa
gao
/ɡao/
Moja
hói
/hói/
Mbili
hoí
/hòí/
Habari
gaíhií
/ɡaíhií/
Asante
kapiíhií
/kapiíhií/
Nzuri
aoʔaago
/aoʔaaɡo/
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Mura (isolate) zinazohusiana
| Maana | Kipirahã | Kiwichita | Kijuhoan | Kilepcha | Kisenufo cha Supyire | Kiwayuu | Kiaari |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | piigi /piiɡi/ | kicʔa /kitsʔa/ | gǃú /ᶢǃú/ | ᰣᰫᰵ /ʔuŋ/ | lwɔ /lwɔ/ | wuin /wuin/ | waki /waki/ |
| Moto | hoa /hoa/ | hatʔihks /hatʔihks/ | dahm /dã̀m/ | ᰕᰧ /mi/ | fyaa /fjaː/ | siki /siki/ | mola /mola/ |
| Jua | hisi /hisi/ | saːkihirikiʔis /saːkihiɾikiʔis/ | ǃhúí /ᵑǃʰúí/ | ᰠᰗᰪᰭ /sətsɯk/ | kanha /kaɲa/ | kaʼi /kaʔi/ | háy /haj/ |
| Mwezi | kapiigaísao /kapiiɡaísao/ | — /—/ | nǁháí /ᵑǁʰáí/ | ᰜᰦᰟᰨ /lavo/ | cuoꞌngo /tʃuoŋɡo/ | kashi /kaʃi/ | arfi /arfi/ |
| Nyota | apapaí /àpàpàí/ | hokʼwahriʔ /hokʼʷahriʔ/ | ǀqhùbi /ǀqʰùbí/ | ᰠᰝᰩᰲ /səhɔr/ | lɔhɔ /lɔ̀hɔ̀/ | jolotsü /holotsɨ/ | manka /ˈmanka/ |
| Mama | ʔaaí /ʔaaí/ | ʔatsi /ʔatsi/ | taqe /tàʔè/ | ᰣᰦᰕᰫ /ʔamu/ | naa /naː/ | ei /ei/ | inde /inde/ |
| Baba | baíxi /baíʃi/ | ʔaːsi /ʔaːsi/ | ba /bà/ | ᰣᰦᰓᰨ /ʔabo/ | saa /saː/ | ashi /aʃi/ | baba /baba/ |
| Mimi | ti /tì/ | náⁱʔ /náːʔ/ | mi /mí/ | ᰃᰨ /go/ | mii /mìː/ | taya /taja/ | ita /ʔiˈta/ |
| Wewe | gíxai /ɡíʔàì/ | áⁱʔ /áːʔ/ | a /à/ | ᰝᰩ /hɔ/ | mu /mú/ | pia /pia/ | ahna /ahˈna/ |
| Jina | íga /ígà/ | -riʔ /riʔ/ | ǀ'hòà /ǀʼhòà/ | ᰣᰦᰓᰥᰤᰦᰵ /ʔabrjaŋ/ | yabɛ /jàbɛ̀/ | anülia /anɨlia/ | naami /naːˈmi/ |
| Jicho | ʔai /ʔai/ | kiriːkihinaʔ /kiɾiːkihinaʔ/ | ǃʼàqè /ᶢǃʼàʔè/ | ᰣᰦᰕᰧᰭᰶ /ʔamik/ | fyaha /fjaha/ | oʼu /oʔu/ | aafi /aːfi/ |
| Mkono | piíʔai /piíʔai/ | ʔiskʔa /ʔiskʔa/ | ǃʼau /ǃʼau/ | ᰣᰦᰀᰶ /ʔakə/ | kya /kja/ | ajapü /axapɨ/ | kushum /kuʃum/ |
| Moyo | aoʔaago /aoʔaaɡo/ | kaːc /kaːts/ | ǂʼàn /ǂʼàn/ | ᰣᰦᰜᰪᰳ /ʔalɯt/ | urɔ /uɾɔ/ | aaʼin /aːʔin/ | lubba /lubːa/ |
| Upendo | gí /ɡí/ | — /—/ | ǀʼán /ǀʼán/ | ᰣᰦᰆᰬ /ʔace/ | lyɛnɛ /ʎɛnɛ/ | alasüin /alasɨin/ | gaya /ɡaja/ |
| Mti | hoí /hoí/ | tahaːriʔ /tahaːɾiʔ/ | ǃaìh /ǃaìh/ | ᰀᰫᰵ /kuŋ/ | kapyiŋi /kapjiŋi/ | wunuʼu /wunuʔu/ | miza /miza/ |
| Nyumba | kaiʔii /kaiʔii/ | kaːhikʔa /kaːhikʔa/ | tjù /tʃù/ | ᰜᰧᰶ /li/ | nyiŋkanaŋa /ɲiŋkanaŋa/ | miichi /miːtʃi/ | kara /kara/ |
| Mbwa | kobaí /kobaí/ | kicʔariːh /kitsʔaɾiːh/ | ǂhòã /ᵑǂʰòã/ | ᰀᰈᰫ /kəʒu/ | fwo /fwo/ | erü /eɾɨː/ | kana /kana/ |
| Paka | xowí /ʃowí/ | — /—/ | ǃhòè /ᵑǃʰòè/ | ᰣᰦᰜᰤᰫ /ʔalju/ | baha /baha/ | misho /miʃo/ | shanɡo /ʃaŋɡo/ |
| Kula | ʔaʔaí /ʔaʔaí/ | taʔac /taʔats/ | ǃʼám /ǃʼám/ | ᰙᰨ /dzo/ | kanyi /kaɲi/ | ekaa /ekaː/ | itte /itːe/ |
| Kunywa | gao /ɡao/ | kiːckiriʔeːhirʔa /kiːtskiɾiʔeːhiɾʔa/ | kxʼáí /kxʼái/ | ᰋᰩᰵ /tʰɔŋ/ | nyaha /ɲaha/ | asaa /asaː/ | ushe /uʃe/ |
| Moja | hói /hói/ | cʔiːʔas /tsʔiːʔas/ | nǀèʼè /ᵑǀèʼè/ | ᰀᰦᰳ /kat/ | ni /ni/ | wanee /waneː/ | kollo /kolːo/ |
| Mbili | hoí /hòí/ | wic /wits/ | tsàn /tsã̀/ | ᰉᰬᰳ /ɲet/ | shuunni /ʃùːnːì/ | piama /piama/ | qasken /qasˈken/ |
| Habari | gaíhií /ɡaíhií/ | nakahaʔahirʔa /nakahaʔahiɾʔa/ | mí kúrùwà /mí kúrùwà/ | ᰂᰦᰮᰛᰧᰶ /kʰamri/ | mɛ /mɛ/ | jamaya /xamaja/ | saro /saro/ |
| Asante | kapiíhií /kapiíhií/ | — /—/ | mí ǁʼàmà /mí ǁʼàmà/ | ᰀ᰷ᰥᰩᰭᰇᰧᰶ /ʈɔkcʰi/ | fenge /feŋɡe/ | talé /tale/ | galatoma /ɡalatoma/ |
| Nzuri | aoʔaago /aoʔaaɡo/ | — /—/ | ǀʼàn /ǀʼàn/ | ᰣᰦᰛᰤᰫᰮ /ʔarjum/ | nyaha /ɲaha/ | anasü /anasɨ/ | goodi /ɡoːdi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.