Cáuijògà
Kikiowa
familia ya Kiowa-Tanoan
Kiowa (Cáuijògà, "usemi wa Kiowa") ni lugha ya asili ya Taifa la Kiowa, ambao awali walikuwa wahamaji wawindaji wa nyati wa Tambarare, waliohama kuelekea kusini kutoka magharibi mwa Montana hadi Oklahoma katika karne ya 18, wakawa sehemu ya utamaduni wa wapiganaji wa farasi wa Tambarare za kusini pamoja na Wacomanche na Wacheyenne. Familia ya lugha za Kiowa-Tanoan ni miongoni mwa zilizo za kuvutia zaidi Amerika Kaskazini: Kiowa imeunganishwa kwa uhusiano wa kinasaba na lugha za Pueblo za Tanoan (Tewa, Tiwa, Towa) za kusini-magharibi mwa Marekani, licha ya umbali mkubwa wa kijiografia. Kiisimu, Kiowa ina sifa za kawaida za Tanoan: ya toni (toni 3), vokali za nazali, na mofolojia changamano ya vitenzi inayoonyesha nafsi, idadi na njeo. Lugha hii iko hatarini kubwa ya kutoweka, ikiwa na juhudi za kuihuisha kupitia Kiowa Tribal Cultural Department.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kikiowa
Maji
tóñ
/tʰṍ/
Moto
phi̱
/pʰĩ/
Jua
phî:
/pʰîː/
Mwezi
phé:
/pʰéː/
Nyota
t'ǫ́ǫ̀y
/tʼṍːj/
Mama
tsitda
/tsitda/
Baba
gò:
/ɡòː/
Mimi
nɔ́ɔ
/nɔ́ː/
Wewe
ám
/ám/
Jina
k'ɔ́gyà
/kʼɔ̃́ɡjà/
Jicho
tô:
/tôː/
Mkono
mò:tʼɔ̄
/mòːtʼɔ̄/
Moyo
á:de
/áːde/
Upendo
gàum
/ɡàum/
Mti
á:du
/áːdu/
Nyumba
tóu:
/tóuː/
Mbwa
tsê:
/tsêː/
Paka
mò:sò
/mòːsò/
Kula
gè:
/ɡèː/
Kunywa
kʰò:
/kʰòː/
Moja
páun
/páun/
Mbili
yíí
/jíː/
Habari
hâ:tô:
/hâːtôː/
Asante
gàu
/ɡàu/
Nzuri
hôn
/hôn/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Kiowa-Tanoan zinazohusiana
| Maana | Kikiowa | Kihindi | Kiarapaho | Kikurukh | Kinavaho | Kisaramakkani | Kigiriki cha kale |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | tóñ /tʰṍ/ | पानी /paːniː/ | nec /netʃ/ | अम्म /amm/ | tó /tóː/ | wáta /wáta/ | ὕδωρ /hýdɔːr/ |
| Moto | phi̱ /pʰĩ/ | आग /aːɡ/ | héétee' /héːteːʔ/ | चिच /tʃitʃ/ | kǫʼ /kõːʔ/ | fáya /fája/ | πῦρ /pŷːr/ |
| Jua | phî: /pʰîː/ | सूरज /suːɾədʒ/ | hiʼíísh /hiʔíːʃ/ | बेरी /beɾiː/ | jóhonaaʼéí /dʒóhonɑːʔéːí/ | masángi /masáŋɡi/ | ἥλιος /hɛ́ːlios/ |
| Mwezi | phé: /pʰéː/ | चाँद /tʃãːd/ | biikóusis /biːkóusis/ | चांदो /tʃaːndoː/ | tłʼéhonaaʼéí /tɬʼéhonɑːʔéːí/ | líba /ˈliba/ | σελήνη /selɛ́ːnɛː/ |
| Nyota | t'ǫ́ǫ̀y /tʼṍːj/ | तारा /taːɾaː/ | ho3o' /hoθoːʔ/ | बिनको /binkoː/ | sǫʼ /sṍʔ/ | teteei /teteːi/ | ἀστήρ /astɛ̌ːr/ |
| Mama | tsitda /tsitda/ | माँ /mãː/ | neinó /neinó/ | अयो /ajoː/ | shimá /ʃimáː/ | mama /mama/ | μήτηρ /mɛ́ːtɛːr/ |
| Baba | gò: /ɡòː/ | पिता /pitaː/ | neisónoo /neisónoː/ | बाबा /baːbaː/ | shizhéʼé /ʃiʒéːʔéː/ | tata /tata/ | πατήρ /patɛ́ːr/ |
| Mimi | nɔ́ɔ /nɔ́ː/ | मैं /mɛ̃ː/ | nenee' /nɛnɛːʔ/ | एन /eːn/ | shí /ʃí/ | mi /mi/ | ἐγώ /eɡɔ̌ː/ |
| Wewe | ám /ám/ | तुम /tʊm/ | nénen /nénɛn/ | नीन /niːn/ | ni /ni/ | i /i/ | σύ /sý/ |
| Jina | k'ɔ́gyà /kʼɔ̃́ɡjà/ | नाम /naːm/ | -íisi' /íːsiʔ/ | नाम /naːm/ | -zhiʼ /ʒìʔ/ | nen /nɛ̃/ | ὄνομα /ónoma/ |
| Jicho | tô: /tôː/ | आँख /ãːkʰ/ | hisí /hisí/ | ख़न्न /xanː/ | anááʼ /ʔanáːʔ/ | ái /ái/ | ὀφθαλμός /opʰtʰalmós/ |
| Mkono | mò:tʼɔ̄ /mòːtʼɔ̄/ | हाथ /haːtʰ/ | hooxóʼ /hoːxóʔ/ | खेखा /xekːʰaː/ | álaʼ /ʔálaʔ/ | mãũ /mãũ/ | χείρ /kʰéːr/ |
| Moyo | á:de /áːde/ | दिल /dil/ | betéé /betéː/ | ठांगरा /tʰaːŋɡɾaː/ | ajéí /ɑdʒéːí/ | hááti /háːti/ | καρδία /kardía/ |
| Upendo | gàum /ɡàum/ | प्यार /pjaːɾ/ | héétébí /héːtébí/ | मरटी /maɾʈiː/ | ayóóʼánóshní /ɑjóːʔɑ́nóʃníː/ | lóbi /lóbi/ | ἀγάπη /aɡápɛː/ |
| Mti | á:du /áːdu/ | पेड़ /peːɽ/ | hooxéí /hoːxéí/ | मन्ना /manːaː/ | tsin /tsin/ | páu /páu/ | δένδρον /déndron/ |
| Nyumba | tóu: /tóuː/ | घर /ɡʱəɾ/ | biito /biːto/ | एरपा /eɾpaː/ | hooghan /hoːɣɑn/ | wósu /wósu/ | οἶκος /oîkos/ |
| Mbwa | tsê: /tsêː/ | कुत्ता /kutːaː/ | héʼ /héʔ/ | अल्ला /alːaː/ | łééchąąʼí /ɬéːtʃãːʔí/ | dágu /dáɡu/ | κύων /kýɔːn/ |
| Paka | mò:sò /mòːsò/ | बिल्ली /bilːiː/ | cécee /tʃétʃéː/ | बिल्ली /bilːiː/ | mósí /mósí/ | mísi /mísi/ | αἴλουρος /aíluːros/ |
| Kula | gè: /ɡèː/ | खाना /kʰaːnaː/ | betébí /betébí/ | ओनना /onːaː/ | yishą́ /jiʃã́ː/ | njá /ɲá/ | ἐσθίειν /estʰíeːn/ |
| Kunywa | kʰò: /kʰòː/ | पीना /piːnaː/ | bénee /bénéː/ | ओंकना /oŋkːnaː/ | yishdlą́ /jiʃtɬã́ː/ | biíki /biíki/ | πίνειν /píneːn/ |
| Moja | páun /páun/ | एक /eːk/ | ceeséeʼ /tʃeːséːʔ/ | ओंटा /oːnʈaː/ | tʼááłáʼí /tʼɑ́ːɬɑ́ːʔí/ | wán /wán/ | εἷς /hêːs/ |
| Mbili | yíí /jíː/ | दो /d̪oː/ | niis /niːs/ | एण्ड /eːɳɖ/ | naaki /nɑːkɪ/ | tu /tu/ | δύο /dýo/ |
| Habari | hâ:tô: /hâːtôː/ | नमस्ते /namasteː/ | héébe /héːbe/ | खद्दी /kʰadːiː/ | yáʼátʼééh /jɑ́ːʔɑ́tʼéːh/ | kɔlɔkɔlɔ /kɔlɔkɔlɔ/ | χαῖρε /kʰâire/ |
| Asante | gàu /ɡàu/ | धन्यवाद /dʱanjaʋaːd/ | hohóu /hohóu/ | धोन्नोबाद /dʱonːobaːd/ | ahéheeʼ /ɑhéːheːʔ/ | tángi /táŋɡi/ | εὐχαριστῶ /eukʰaristɔ̂ː/ |
| Nzuri | hôn /hôn/ | अच्छा /atʃːʰaː/ | hetééʼ /hetéːʔ/ | होय /hoːj/ | yáʼátʼééh /jɑ́ːʔɑ́tʼéːh/ | bunu /bunu/ | ἀγαθόν /aɡatʰón/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.