Kĩembu
Kiembu
Niger-Kongo (Atlantiki-Kongo, Kibantu, E.50)
Kiembu (Kĩembu) ni lugha ya Kibantu ya Nyanda za Juu za Kati za Kenya inayozungumzwa na watu wa Embu wa Kaunti ya Embu na kaunti jirani za Tharaka-Nithi na Kirinyaga kwenye miteremko ya kusini-mashariki ya Mlima Kenya, ikiwa na wazungumzaji wapatao 600,000. Inategemea kundi la Kibantu E.50 (Kibantu cha Kati cha Kenya) pamoja na Kikuyu (ki, kik), Kimeru (mer), Kikamba (kam) na nyingine, na inashiriki maneno mengi yenye asili moja na sifa za kisarufi na majirani hawa. Kama lugha nyingine za Kibantu, Kiembu kina mfumo wa ngeli za nomino (~ngeli 18), mofolojia ya vitenzi ya muunganisho, na fonolojia ya toni. Kinatambuliwa kama lugha asilia ya Kenya chini ya katiba ya mwaka 2010. Mapokeo ya mdomo yenye nguvu; tafsiri ya Biblia ilikamilika mwishoni mwa karne ya 20.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kiembu
Maji
mai
/mai/
Moto
mwaki
/mwaki/
Jua
rĩũa
/ɾiua/
Mwezi
mweri
/mweɾi/
Nyota
njata
/ɲdʒata/
Mama
mami
/mami/
Baba
baba
/baba/
Mimi
nĩĩ
/niː/
Wewe
wee
/weː/
Jina
rĩĩtwa
/ɾɪːtwa/
Jicho
riitho
/ɾiːθo/
Mkono
guoko
/ɡuoko/
Moyo
ngoro
/ŋɡoɾo/
Upendo
wendo
/wendo/
Mti
mũtĩ
/muti/
Nyumba
nyũmba
/ɲumba/
Mbwa
ngui
/ŋɡui/
Paka
nyau
/ɲau/
Kula
kũrĩa
/kuɾia/
Kunywa
kũnyua
/kuɲua/
Moja
ĩmwe
/imwe/
Mbili
ijĩrĩ
/idʒɪɾɪ/
Habari
mwega
/mweɡa/
Asante
nĩ baba
/ni baba/
Nzuri
mwega
/mweɡa/
Vyanzo
- Ethnologue: ebu
- Mwaniki (1973) The Living History of Embu and Mbeere
- Maho (2009) NUGL Online (Bantu E.50 group)
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Niger-Congo (Atlantic-Congo, Bantu, E.50) zinazohusiana
| Maana | Kiembu | Kikikuyu | Kimeru | Kikamba | Kishambaa | Kichasu | Kinyaturu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | mai /mai/ | maaĩ /maːi/ | rũũjĩ /ɾuːdʒi/ | kĩw'ũ /kiwu/ | mazi /mazi/ | mende /mende/ | maazi /maːzi/ |
| Moto | mwaki /mwaki/ | mwaki /mwaki/ | mwaki /mwaki/ | mwaki /mwaki/ | moto /moto/ | mshika /mʃika/ | moto /moto/ |
| Jua | rĩũa /ɾiua/ | rĩũa /ɾiwa/ | rĩũa /ɾiua/ | syũa /sjua/ | zuwa /zuwa/ | idhuva /iðuʋa/ | nzua /nzua/ |
| Mwezi | mweri /mweɾi/ | mweri /mweɾi/ | mweri /mweɾi/ | mwei /mwei/ | mwezi /mwezi/ | mwezi /mwezi/ | umweri /umweɾi/ |
| Nyota | njata /ɲdʒata/ | njata /ɲdʒata/ | njata /ɲdʒata/ | nzaĩ /nzai/ | nyenyezi /ɲeɲezi/ | nyenyeri /ɲeɲeri/ | nyeenyeeri /ɲeːɲeːri/ |
| Mama | mami /mami/ | maitũ /maitu/ | mami /mami/ | mwaitũ /mwaitu/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Baba | baba /baba/ | baba /baba/ | baba /baba/ | asa /asa/ | baba /baba/ | baba /baba/ | tata /tata/ |
| Mimi | nĩĩ /niː/ | niĩ /niː/ | nyie /ɲie/ | nyie /ɲie/ | niye /nije/ | mine /mine/ | une /une/ |
| Wewe | wee /weː/ | wee /weː/ | wee /weː/ | we /we/ | weye /weje/ | uwe /uwe/ | uwe /uwe/ |
| Jina | rĩĩtwa /ɾɪːtwa/ | rĩĩtwa /ɾɪːtwa/ | rĩĩtwa /ɾɪːtwa/ | ĩsyĩtwa /isʲitwa/ | izina /izina/ | izina /izina/ | izina /izina/ |
| Jicho | riitho /ɾiːθo/ | riitho /riːðo/ | rĩĩthwa /ɾiːθwa/ | ĩtho /iθo/ | izo /izo/ | iiso /iːso/ | iriiso /iɾiːso/ |
| Mkono | guoko /ɡuoko/ | guoko /ɡuoko/ | njara /ndʒaɾa/ | kw'oko /kwoko/ | ukono /ukono/ | mkono /mkono/ | ukuboko /ukuboko/ |
| Moyo | ngoro /ŋɡoɾo/ | ngoro /ŋɡoɾo/ | ngoro /ŋɡoɾo/ | ngoo /ŋɡoː/ | mwoyo /mwojo/ | ngiti /ŋɡiti/ | umutima /umutima/ |
| Upendo | wendo /wendo/ | wendo /wendo/ | wendo /wendo/ | wendo /wendo/ | kwenda /kwenda/ | lumba /lumba/ | butogwa /butoɡwa/ |
| Mti | mũtĩ /muti/ | mũtĩ /muti/ | mũtĩ /muti/ | mũtĩ /muti/ | mti /mti/ | mti /mti/ | umuti /umuti/ |
| Nyumba | nyũmba /ɲumba/ | nyũmba /ɲumba/ | nyomba /ɲomba/ | nyũmba /ɲumba/ | nyumba /ɲumba/ | nyumba /ɲumba/ | nyumba /ɲumba/ |
| Mbwa | ngui /ŋɡui/ | ngui /ŋɡui/ | ngiti /ŋɡiti/ | ngitĩ /ŋɡiti/ | mbwa /mbwa/ | mbwa /mbwa/ | imbwa /imbwa/ |
| Paka | nyau /ɲau/ | nyaũ /ɲau/ | nyau /ɲau/ | mbaka /mbaka/ | paka /paka/ | paka /paka/ | paka /paka/ |
| Kula | kũrĩa /kuɾia/ | kũrĩa /kuɾia/ | kũrĩa /kuɾia/ | kũya /kuja/ | kuya /kuja/ | kurya /kuɾja/ | kuria /kuɾia/ |
| Kunywa | kũnyua /kuɲua/ | kũnyua /kuɲua/ | kũnyũa /kuɲua/ | kũnywa /kuɲwa/ | kunywa /kuɲwa/ | kunwa /kunwa/ | kunywa /kuɲwa/ |
| Moja | ĩmwe /imwe/ | ĩmwe /imwe/ | ĩmwe /imwe/ | ĩmwe /imwe/ | imo /imo/ | imwe /imwe/ | umwe /umwe/ |
| Mbili | ijĩrĩ /idʒɪɾɪ/ | igĩrĩ /iɣɪɾɪ/ | ijĩrĩ /idʒɪɾɪ/ | ilĩ /ili/ | mbili /mbili/ | avili /aβili/ | aviri /aβiri/ |
| Habari | mwega /mweɡa/ | wĩmwega /wimweɡa/ | mwega /mweɡa/ | mwĩaĩle /mwiaile/ | nashukuru /naʃukuɾu/ | shiloi /ʃiloi/ | mbukire /mbukiɾe/ |
| Asante | nĩ baba /ni baba/ | nĩ wega /ni weɡa/ | nĩ baba /ni baba/ | nĩ vinya /ni viɲa/ | asante /asante/ | mwasanga /mwasaŋɡa/ | asante /aˈsante/ |
| Nzuri | mwega /mweɡa/ | wega /weɡa/ | mwega /mweɡa/ | museo /museo/ | hedi /hedi/ | mwamba /mwamba/ | kihi /kihi/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.