Akawaio
Lugha ya Akawaio
familia ya Kikaribu
Kiakawaio (pia huitwa Kapon au Kapóng) ni lugha ya Kikaribia inayozungumzwa hasa katika eneo la Upper Mazaruni nchini Guyana, na jamii zinazohusiana nchini Venezuela na Brazil. Glottolog hukijumuisha na Kiingkarikó kama Akawaio–Ingarikó, huku ainisho nyingine zikitumia Kapóng kwa kundi pana ambalo linaweza pia kuhusisha Kipatamona, kwa hiyo majina na mipaka hutofautiana. Mofolojia yake ni changamano na hasa hutumia viambishi tamati: vitenzi vinaweza kubeba alama kadhaa za washiriki, njeo, dhamira, mwelekeo na maana nyingine, na mpangilio wa msingi kwa kawaida huelezwa kuwa kiima–yambwa–kitenzi. Kiakawaio huandikwa kwa tahajia za matumizi zinazotegemea Kilatini; kazi ya jamii imetokeza vitabu vya mwanzo, tafsiri na kamusi ya Kiakawaio–Kiingereza iliyochapishwa mwaka 2014. Lugha bado inatumika katika jamii za Upper Mazaruni na maisha ya kitamaduni na kidini, lakini Glottolog huiainisha kuwa imehatarishwa kwa kuwa Kiingereza, Kireno na Kihispania vinazidi kutawala shule na mawasiliano mapana.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Lugha ya Akawaio
Maji
tuna
/tu.na/
Moto
abɔk
/ə.bɔk/
Jua
weyu
/we.ju/
Mwezi
nuno
/nu.no/
Nyota
sirikö
/siɾikɯ/
Mama
saŋ
/sɑŋ/
Baba
papai
/pa.pai/
Mimi
üürü
/ɯːɾɯ/
Wewe
amürü
/amɯɾɯ/
Jina
ese'
/eseʔ/
Jicho
emïk
/e.mɨk/
Mkono
pana
/pa.na/
Moyo
mïda
/mɨ.da/
Upendo
waiko
/wai.ko/
Mti
pupö
/pu.pɔ/
Nyumba
enna
/en.na/
Mbwa
inu
/i.nu/
Paka
mïta
/mɨ.ta/
Kula
enu
/e.nu/
Kunywa
pʉra
/pɨ.ra/
Moja
teginnö
/te.ɡin.nɔ/
Mbili
asa'rö
/asaʔɾɯ/
Habari
kapon
/ka.pon/
Asante
tabe
/ta.be/
Nzuri
wagɨ
/wa.ɡɨ/
Kekeo
pika
/piˈka/
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Cariban zinazohusiana
| Maana | Lugha ya Akawaio | Kikarib | Kipemón | Kimaquiritari | Kigarifuna | Kigurarani cha Mbyá | Kisisilia |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | tuna /tu.na/ | tuna /tuna/ | kü /ky/ | tuna /tuna/ | huya /huja/ | y /ɨ/ | acqua /akkwa/ |
| Moto | abɔk /ə.bɔk/ | wàto /wahto/ | apok /apɔk/ | kayuwane /kajuwane/ | watu /watu/ | tata /ta.ˈta/ | focu /fɔku/ |
| Jua | weyu /we.ju/ | weju /weju/ | wato /watɯ/ | shi /ʃi/ | weyu /weju/ | nhamandu /ɲã.mɑ̃.ˈdu/ | suli /suli/ |
| Mwezi | nuno /nu.no/ | nuno /nuno/ | karo /kaɾɯ/ | nuna /nuna/ | hati /hati/ | jaxy /ʒa.ˈʃɨ/ | luna /luna/ |
| Nyota | sirikö /siɾikɯ/ | siriko /siɾiko/ | chirikö /tʃiɾikø/ | sirikö /ʃirikœ/ | waruguma /waɾuɡuma/ | jaxy tata /dʒaʃɨ taˈta/ | stidda /ˈstɪɖːa/ |
| Mama | saŋ /sɑŋ/ | sano /sano/ | mamã /mamɑ̃/ | ñawi /ɲawi/ | úguchu /uɡutʃu/ | sy /ˈsɨ/ | matri /matri/ |
| Baba | papai /pa.pai/ | papa /papa/ | papai /papɑ̃i/ | baba /baba/ | úguchili /uɡutʃili/ | tupa /ˈtu.pa/ | patri /patri/ |
| Mimi | üürü /ɯːɾɯ/ | au /au/ | yuurö /juːɾø/ | üwü /ɨwɨ/ | au /au/ | xee /ʃeː/ | iu /ˈju/ |
| Wewe | amürü /amɯɾɯ/ | amoro /amoɾo/ | amörö /amøɾø/ | amöödö /amœːdœ/ | amürü /amɨɾɨ/ | ndee /ndeː/ | tu /ˈtu/ |
| Jina | ese' /eseʔ/ | eeti /eːti/ | ese' /eseʔ/ | eesedi /eːsedi/ | iri /iɾi/ | téra /ˈteɾa/ | nomu /ˈnɔmu/ |
| Jicho | emïk /e.mɨk/ | enu /enu/ | poki /pɯki/ | enu /enu/ | úgubu /uɡubu/ | ãg̃u /ɑ̃.ɡ̃u/ | occhiu /ɔkkju/ |
| Mkono | pana /pa.na/ | aina /aina/ | tïna /tina/ | eñä /eɲɨ/ | úhabu /uhabu/ | tape /ta.ˈpe/ | manu /manu/ |
| Moyo | mïda /mɨ.da/ | emanga /emaŋɡa/ | sïköpoka /sikɯpɯka/ | eyiwekä /ejiwekɨ/ | anigi /aniɡi/ | py'a /pɨ.ˈa/ | cori /kɔri/ |
| Upendo | waiko /wai.ko/ | kataneko /kataneko/ | kemenü /kemenü/ | ekädäkä /ekɨdɨkɨ/ | hínsiñe /hinsiɲe/ | rohayhu /ro.ha.ˈɨ.u/ | amuri /amuri/ |
| Mti | pupö /pu.pɔ/ | wewe /wewe/ | tïmö /timɯ/ | eyu /eju/ | wewe /wewe/ | yvyra /ɨ.vɨ.ˈra/ | àrbulu /arbulu/ |
| Nyumba | enna /en.na/ | paty /pati/ | karata /kaɾata/ | ätta /ɨtːa/ | muna /muna/ | óga /ˈo.ɡa/ | casa /kasa/ |
| Mbwa | inu /i.nu/ | pero /peɾo/ | yaremoro /jaɾeɯɾɯ/ | kaikutshi /kaikutʃi/ | aulamu /aulamu/ | asu /a.ˈsu/ | cani /kani/ |
| Paka | mïta /mɨ.ta/ | meu /meu/ | kïrïmï /kirimi/ | mishi /miʃi/ | meu /meu/ | jaguá /ʒa.ɡu.ˈa/ | jattu /jattu/ |
| Kula | enu /e.nu/ | onökö /onøkø/ | manepotaro /manepoɾaɾɯ/ | äsuukai /ɨsuːkai/ | éiga /eiɡa/ | jepota /ʒe.ˈpo.ta/ | manciari /mantʃari/ |
| Kunywa | pʉra /pɨ.ra/ | ëne /ɘne/ | atü /atu/ | äsoojai /ɨsoːʒai/ | ata /ata/ | inumbo /i.ˈnum.bo/ | vìviri /viviri/ |
| Moja | teginnö /te.ɡin.nɔ/ | o:wi /oːwi/ | potakoron /potakaɾɯn/ | toune /toune/ | aban /aban/ | peteĩ /pe.te.ˈĩ/ | unu /unu/ |
| Mbili | asa'rö /asaʔɾɯ/ | oko /oko/ | saköne /sakøne/ | aake /aːke/ | biama /biama/ | mokõi /mokõˈĩ/ | dui /ˈduɪ/ |
| Habari | kapon /ka.pon/ | mary /maɾi/ | apî /api/ | etämä /etɨmɨ/ | mabuiga /mabuiɡa/ | mba'éichapa /m.ba.ˈe.i.ʃa.pa/ | salutamu /salutamu/ |
| Asante | tabe /ta.be/ | irombo /iɾombo/ | mïrako /miɾakɯ/ | enaña /enaɲa/ | seremein /seremein/ | aguyje /a.ɡu.ˈɨ.ʒe/ | grazii /ɡrattsii/ |
| Nzuri | wagɨ /wa.ɡɨ/ | epoja /epoja/ | mïratö /miɾatɯ/ | kataajai /kataːʒai/ | buidu /bwidu/ | porã /po.ˈrɑ̃/ | bonu /bɔnu/ |
| Kekeo | pika /piˈka/ | pika /piˈka/ | pika /ˈpika/ | — | — | — | cuccu /ˈkukku/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.