Mbyá Guaraní
Kigurarani cha Mbyá
Kitupi (Tupií-Guaranií)
Mbyá Guaraní (ISO 639-3: gun) ni lugha ya Kitupí-Guaraní iliyo hatarini, inayozungumzwa na jamii za Mbyá kote Paraguay, kusini na kusini-mashariki mwa Brazil, Mkoa wa Misiones nchini Argentina na sehemu za Uruguay. Wazungumzaji wake hudumisha mitandao katika eneo lote la Msitu wa Atlantiki, na lugha hii bado ni kiini cha desturi za dini, mapokeo simulizi na utambulisho wa jamii. Mbyá ni tofauti na Guaraní ya Paraguay na Ñandeva, ingawa zote ni za kundi dogo la Kiguaraní; makadirio yaliyochapishwa yanaweka idadi ya wazungumzaji asilia katika makumi ya maelfu. Mfumo wake wa sauti una vokali 6 za mdomoni /a e i o u ɨ/ na vokali za puani zinazolingana nazo pamoja na upatanisho mpana wa unazali, huku tahajia za kimaeneo zikitumia herufi za Kilatini zikiwa na baadhi ya tofauti baina ya nchi.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kigurarani cha Mbyá
Maji
y
/ɨ/
Moto
tata
/ta.ˈta/
Jua
nhamandu
/ɲã.mɑ̃.ˈdu/
Mwezi
jaxy
/ʒa.ˈʃɨ/
Nyota
jaxy tata
/dʒaʃɨ taˈta/
Mama
sy
/ˈsɨ/
Baba
tupa
/ˈtu.pa/
Mimi
xee
/ʃeː/
Wewe
ndee
/ndeː/
Jina
téra
/ˈteɾa/
Jicho
ãg̃u
/ɑ̃.ɡ̃u/
Mkono
tape
/ta.ˈpe/
Moyo
py'a
/pɨ.ˈa/
Upendo
rohayhu
/ro.ha.ˈɨ.u/
Mti
yvyra
/ɨ.vɨ.ˈra/
Nyumba
óga
/ˈo.ɡa/
Mbwa
asu
/a.ˈsu/
Paka
jaguá
/ʒa.ɡu.ˈa/
Kula
jepota
/ʒe.ˈpo.ta/
Kunywa
inumbo
/i.ˈnum.bo/
Moja
peteĩ
/pe.te.ˈĩ/
Mbili
mokõi
/mokõˈĩ/
Habari
mba'éichapa
/m.ba.ˈe.i.ʃa.pa/
Asante
aguyje
/a.ɡu.ˈɨ.ʒe/
Nzuri
porã
/po.ˈrɑ̃/
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Tupian (Tupí-Guaraní) zinazohusiana
| Maana | Kigurarani cha Mbyá | Kiguarani | Kitupinamba | Xavante | Kinheengatu | Kireno cha Ureno (Cape Verde) | Kigiriki |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | y /ɨ/ | y /ɨ/ | 'y /ʔɨ/ | a'ri /aʔɾi/ | ig /iɡ/ | água /ˈa.ɣwɐ/ | νερό /neˈɾo/ |
| Moto | tata /ta.ˈta/ | tata /tata/ | tatá /taˈta/ | tsadã /tsaˈdɐ̃/ | tatá /tata/ | fogo /ˈfo.ɣu/ | φωτιά /foˈtʲa/ |
| Jua | nhamandu /ɲã.mɑ̃.ˈdu/ | kuarahy /kwaɾahɨ/ | kuarasy /kwaɾaˈsɨ/ | marã /maˈɾɐ̃/ | kuarasi /kwaɾasi/ | sol /ˈsɔɫ/ | ήλιος /ˈiʎos/ |
| Mwezi | jaxy /ʒa.ˈʃɨ/ | jasy /dʒasɨ/ | iasy /jaˈsɨ/ | damã /daˈmɐ̃/ | yasi /jasi/ | lua /ˈlu.ɐ/ | φεγγάρι /feˈŋɡaɾi/ |
| Nyota | jaxy tata /dʒaʃɨ taˈta/ | mbyja /mbɨˈdʒa/ | jasytata /jasɨtaˈta/ | wasi /waˈsi/ | yasytatá /jasɨtaˈta/ | estrela /ʃˈtɾelɐ/ | αστέρι /aˈsteri/ |
| Mama | sy /ˈsɨ/ | sy /sɨ/ | sy /sɨ/ | atéze /aˈteze/ | mãi /mãi/ | mãe /ˈmɐ̃j̃/ | μητέρα /miˈteɾa/ |
| Baba | tupa /ˈtu.pa/ | túva /tuva/ | tuba /ˈtuβa/ | adzé /aˈdze/ | paiá /paja/ | pai /ˈpaj/ | πατέρας /paˈteɾas/ |
| Mimi | xee /ʃeː/ | che /ʃe/ | ixé /iˈʃɛ/ | wa /wa/ | ixé /iˈʃe/ | eu /ew/ | εγώ /eˈɣo/ |
| Wewe | ndee /ndeː/ | nde /nde/ | endé /ẽˈdɛ/ | ã /ã/ | indé /ĩˈde/ | tu /tu/ | εσύ /eˈsi/ |
| Jina | téra /ˈteɾa/ | téra /ˈtera/ | tera /ˈtɛra/ | 'madö'ö /maˈdɤʔɤ/ | sera /seˈɾa/ | nome /ˈnomɨ/ | όνομα /ˈonoma/ |
| Jicho | ãg̃u /ɑ̃.ɡ̃u/ | tesa /tesa/ | t-esá /teˈsa/ | watimhã /watiˈmɦɐ̃/ | sesa /sesa/ | olho /ˈo.ʎu/ | μάτι /ˈmati/ |
| Mkono | tape /ta.ˈpe/ | po /po/ | pó /po/ | wahé /waˈhe/ | pó /po/ | mão /ˈmɐ̃w̃/ | χέρι /ˈçeɾi/ |
| Moyo | py'a /pɨ.ˈa/ | pyʼa /pɨʔa/ | nhe'ã /ɲẽˈʔã/ | rimé /ɾiˈme/ | py'ã /pɨʔã/ | coração /ku.ɾɐˈsɐ̃w̃/ | καρδιά /kaɾˈðʲa/ |
| Upendo | rohayhu /ro.ha.ˈɨ.u/ | hayhu /haɨhu/ | aûsub /aˈwsuβ/ | tsiboze /tsiˈboze/ | saysu /sajsu/ | amor /ɐˈmoɾ/ | αγάπη /aˈɣapi/ |
| Mti | yvyra /ɨ.vɨ.ˈra/ | yvyra /ɨvɨɾa/ | yby'rá /ɨβɨˈɾa/ | wazá /waˈza/ | mira-vra /miɾavɾa/ | árvore /ˈaɾ.vu.ɾɨ/ | δέντρο /ˈðendɾo/ |
| Nyumba | óga /ˈo.ɡa/ | óga /oɡa/ | oka /ˈoka/ | hoze /ˈhoze/ | oka /oka/ | casa /ˈka.zɐ/ | σπίτι /ˈspiti/ |
| Mbwa | asu /a.ˈsu/ | jagua /dʒaɡwa/ | îagûara /jaˈɣwaɾa/ | wahopré /wahoˈpɾe/ | yawara /jawaɾa/ | cão /kɐ̃w̃/ | σκύλος /ˈscilos/ |
| Paka | jaguá /ʒa.ɡu.ˈa/ | mbarakaja /mbaɾakadʒa/ | marakaîá /maɾakaˈja/ | tsabizá /tsabiˈza/ | mariwa /maɾiwa/ | gato /ɡa.tu/ | γάτα /ˈɣata/ |
| Kula | jepota /ʒe.ˈpo.ta/ | karu /kaˈɾu/ | 'u /ʔu/ | adzé /aˈdze/ | ku /ku/ | comer /kuˈmeɾ/ | τρώω /ˈtɾo.o/ |
| Kunywa | inumbo /i.ˈnum.bo/ | yʼu /ɨʔu/ | 'u /ʔu/ | a'ri /aʔɾi/ | yú /ju/ | beber /bɨˈβeɾ/ | πίνω /ˈpino/ |
| Moja | peteĩ /pe.te.ˈĩ/ | peteĩ /peteĩ/ | oîepé /ojeˈpe/ | dzama /ˈdzama/ | yepé /jepe/ | um /ˈũ/ | ένα /ˈena/ |
| Mbili | mokõi /mokõˈĩ/ | mokõi /mokõĩ/ | mokõi /moˈkõj/ | maparané /mapaɾaˈnɛ/ | mukũi /muˈkũĩ/ | dois /dojʃ/ | δύο /ˈðio/ |
| Habari | mba'éichapa /m.ba.ˈe.i.ʃa.pa/ | mbaʼéichapa /mbaʔeitʃapa/ | ereîubé /eɾejuˈβe/ | wazéimhõ /wazeˈimɦɔ̃/ | poranga /poɾaŋɡa/ | olá /ɔˈla/ | γεια σου /ˈʝa su/ |
| Asante | aguyje /a.ɡu.ˈɨ.ʒe/ | aguyje /aɡuɨdʒe/ | — /—/ | adzé roma /aˈdze ˈɾoma/ | katu /katu/ | obrigado /ɔ.βɾiˈɣa.ðu/ | ευχαριστώ /efxaɾiˈsto/ |
| Nzuri | porã /po.ˈrɑ̃/ | porã /poɾã/ | katu /kaˈtu/ | a'rama /aʔaˈɾama/ | katu /katu/ | bom /ˈbõ/ | καλό /kaˈlo/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.