Tz'unun K'iche'
Uspanteko
Maya
L'uspanteco (autònimo Tz'unun K'iche', «la lingua di Uspantán») è una lingua maya del ramo k'icheano parlata negli altipiani dei Cuchumatanes, in Guatemala, da circa 5.000 persone, principalmente nel comune di Uspantán, nel dipartimento di El Quiché. L'uspanteco è notevole nella tipologia linguistica in quanto una delle poche lingue maya dotate di tono, e in particolare per il suo tono grammaticale: la maggior parte delle lingue maya ha perduto le opposizioni tonali originarie del proto-maya, ma l'uspanteco ha innovato sviluppando un nuovo sistema tonale impiegato a fini grammaticali (nello specifico, per marcare l'aspetto perfettivo su determinati verbi). Dal punto di vista linguistico, l'uspanteco fa parte del ramo k'icheano insieme al k'iche' (quc), al tz'utujil (tzj), al kaqchikel (cak) e al sakapulteko (skp), pur presentando tratti fonologici e lessicali propri. La comunità uspanteca è sopravvissuta al genocidio della guerra civile guatemalteca degli anni Ottanta e ha conservato la propria lingua grazie all'isolamento comunitario nelle valli montane dei Cuchumatanes.
Dove si parla
31 parole essenziali in Uspanteko
Acqua
jaʼ
/haʔ/
Fuoco
qʼaqʼ
/qʼaqʼ/
Sole
qʼiij
/qʼiːh/
Luna
ikʼ
/ikʼ/
Stella
ch'umil
/tʃʼumil/
Madre
nan
/nan/
Padre
tat
/tat/
Io
in
/in/
Tu
at
/at/
Nome
b'ii
/ɓiː/
Occhio
wach
/watʃ/
Mano
qʼab
/qʼab/
Cuore
kʼuʼx
/kʼuʔʃ/
Amore
lóqʼ
/lóqʼ/
Albero
cheʼ
/tʃeʔ/
Casa
jaa
/haː/
Cane
tzʼiʼ
/tsʼiʔ/
Gatto
mis
/mis/
Mangiare
waʼ
/waʔ/
Bere
ukʼ
/ukʼ/
Uno
jun
/hun/
Due
quiib'
/kiːɓ/
Ciao
saʼbʼal
/saʔbal/
Grazie
maltyox
/maltjoʃ/
Buono
utz
/uts/
Fonti
Parole a confronto
Confrontato con le lingue Mayan correlate
| Significato | Uspanteko | Kʼicheʼ | Kaqchikel | Pocomchí | Tojolabal | Q'anjob'al | Ixil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | jaʼ /haʔ/ | jaʼ /xaʔ/ | yaʼ /jaʔ/ | haʼ /haʔ/ | jaʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | aʼ /aʔ/ |
| Fuoco | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaaq /qʼaːq/ | kʼakʼ /kʼakʼ/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ | tzaʼ /tsaʔ/ |
| Sole | qʼiij /qʼiːh/ | qʼij /qʼix/ | qʼij /qʼix/ | qʼij /qʼih/ | kʼakʼu /kʼakʼu/ | kʼuʼ /kʼuʔ/ | qʼii /qʼiː/ |
| Luna | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ik /ik/ | ixaw /iʃaw/ | ixaw /iʃaw/ | ich /itʃ/ |
| Stella | ch'umil /tʃʼumil/ | chʼumil /tʃʼumil/ | chʼumil /tʃʼumil/ | chʼumiil /tʃʼumiːl/ | kʼanal /kʼanal/ | txʼumel /tʂʼumel/ | chumiil /tʃumiːl/ |
| Madre | nan /nan/ | nan /nan/ | teʼ /teʔ/ | tuut /tuːt/ | nan /nan/ | mim /mim/ | naʼ /naʔ/ |
| Padre | tat /tat/ | tat /tat/ | tataʼ /tataʔ/ | ajaab /ahaːb/ | tat /tat/ | mam /mam/ | baʼ /baʔ/ |
| Io | in /in/ | in /in/ | rïn /rɨn/ | hin /hin/ | keʼn /keʔn/ | ayin /ʔajin/ | in /in/ |
| Tu | at /at/ | at /at/ | rat /rat/ | hat /hat/ | weʼn /weʔn/ | hach /hatʃ/ | axh /aʃ/ |
| Nome | b'ii /ɓiː/ | bʼiʼ /ɓiʔ/ | bʼiʼ /ɓiʔ/ | bʼih /ɓih/ | bʼiʼil /ɓiʔil/ | bʼi /ɓi/ | bʼii /ɓiː/ |
| Occhio | wach /watʃ/ | bʼaqʼwach /ɓaqʼwatʃ/ | bʼaqʼ wach /ɓaqʼ watʃ/ | nakʼ /nakʼ/ | satej /sateh/ | sat /sat/ | vusal /vusal/ |
| Mano | qʼab /qʼab/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ | qʼab /qʼab/ | kʼabʼ /kʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ |
| Cuore | kʼuʼx /kʼuʔʃ/ | animaʼ /animaʔ/ | k'u'x /kʼuʔʃ/ | kʼuxl /kʼuʃl/ | altzil /altsil/ | kʼulul /kʼulul/ | vatzʼ /vatsʼ/ |
| Amore | lóqʼ /lóqʼ/ | loqʼoj /loqʼox/ | ajowabʼäl /axowaɓəl/ | rahaal /rahaːl/ | skʼana /skʼana/ | kamkʼulal /kamkʼulal/ | kuxhewchʼa /kuʃewtʃʼa/ |
| Albero | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheeʼ /tʃeʔ/ | teʼ /teʔ/ | teʼ /teʔ/ | tze /tse/ |
| Casa | jaa /haː/ | ja /xa/ | jay /xaj/ | paat /paːt/ | naj /nah/ | na /na/ | kabʼal /kaɓal/ |
| Cane | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tsʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | txʼiʼ /tʃʼiʔ/ |
| Gatto | mis /mis/ | meʼs /meʔs/ | mes /mes/ | mees /meːs/ | mis /mis/ | mes /mes/ | mees /meːs/ |
| Mangiare | waʼ /waʔ/ | tijow /tixow/ | waʼin /waʔin/ | wai /wai/ | waʼel /waʔel/ | lo /lo/ | tzaʼbʼi /tsaʔɓi/ |
| Bere | ukʼ /ukʼ/ | ukʼaaj /ukʼaːh/ | kumun /kumun/ | uuk /uːk/ | ukʼ /ukʼ/ | uku /uku/ | ucha /utʃa/ |
| Uno | jun /hun/ | jun /xun/ | jun /xun/ | jino /hino/ | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /hun/ |
| Due | quiib' /kiːɓ/ | kebʼ /keɓ/ | kaʼiʼ /kaʔiʔ/ | kiʼib /kiʔiɓ/ | chabʼ /tʃaɓ/ | kabʼ /kaɓ/ | kaʼvaʼl /kaʔʋaʔl/ |
| Ciao | saʼbʼal /saʔbal/ | saqarik /saqaɾik/ | utz iwäch /uts iwætʃ/ | ma chaa /ma tʃaː/ | lekilukʼ /lekilukʼ/ | kawal /kawal/ | nimaʼla kuxhewchʼa /nimaʔla kuʃewtʃʼa/ |
| Grazie | maltyox /maltjoʃ/ | maltyox /maltjoʃ/ | matyox /matjoʃ/ | tioxlaab /tjoʃlaːb/ | yuj /juh/ | yuhwal /juhwal/ | tantixh /tantiʃ/ |
| Buono | utz /uts/ | utz /uts/ | utz /uts/ | saqʼwach /saqʼwatʃ/ | lek /lek/ | watxʼ /watʃʼ/ | utzʼ /utsʼ/ |
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.