Kaqchikel
maya (quiché, cakchiquel)
Il kaqchikel (ISO 639-3: cak) è una lingua maya parlata soprattutto negli altopiani centrali del Guatemala, in particolare a Chimaltenango, Sacatepéquez, Sololá e nei dipartimenti vicini. Nel ramo k’iche’ è particolarmente vicino al tz’utujil e più lontano dal k’iche’, mentre al suo interno presenta notevole variazione dialettale. La grammatica ha allineamento ergativo–assolutivo, ricca morfologia verbale e un ordine di base a verbo iniziale piuttosto flessibile; le consonanti comprendono occlusive e affricate glottalizzate. L’ortografia latina standard promossa dall’Academia de Lenguas Mayas de Guatemala usa segni simili all’apostrofo per la glottalizzazione. La legge guatemalteca sulle lingue nazionali del 2003 riconosce il kaqchikel fra le lingue nazionali maya e ne sostiene l’uso pubblico. La cronaca coloniale comunemente chiamata Annals of the Kaqchikels è un importante testo storico, mentre istruzione bilingue, editoria, musica e programmi comunitari sostengono oggi la trasmissione nonostante la persistente pressione dello spagnolo.
Dove si parla
31 parole essenziali in Kaqchikel
Acqua
yaʼ
/jaʔ/
Fuoco
qʼaqʼ
/qʼaqʼ/
Sole
qʼij
/qʼix/
Luna
ikʼ
/ikʼ/
Stella
chʼumil
/tʃʼumil/
Madre
teʼ
/teʔ/
Padre
tataʼ
/tataʔ/
Io
rïn
/rɨn/
Tu
rat
/rat/
Nome
bʼiʼ
/ɓiʔ/
Occhio
bʼaqʼ wach
/ɓaqʼ watʃ/
Mano
qʼaʼ
/qʼaʔ/
Cuore
k'u'x
/kʼuʔʃ/
Amore
ajowabʼäl
/axowaɓəl/
Albero
cheʼ
/tʃeʔ/
Casa
jay
/xaj/
Cane
tzʼiʼ
/tsʼiʔ/
Gatto
mes
/mes/
Mangiare
waʼin
/waʔin/
Bere
kumun
/kumun/
Uno
jun
/xun/
Due
kaʼiʼ
/kaʔiʔ/
Ciao
utz iwäch
/uts iwætʃ/
Grazie
matyox
/matjoʃ/
Buono
utz
/uts/
Fonti
Parole a confronto
Confrontato con le lingue Mayan (Quichean, Kaqchikelan) correlate
| Significato | Kaqchikel | Kʼicheʼ | Uspanteko | Pocomchí | Qʼeqchiʼ | Ixil | Q'anjob'al |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Acqua | yaʼ /jaʔ/ | jaʼ /xaʔ/ | jaʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | haʼ /haʔ/ | aʼ /aʔ/ | haʼ /haʔ/ |
| Fuoco | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaqʼ /qʼaqʼ/ | qʼaaq /qʼaːq/ | xam /ʃam/ | tzaʼ /tsaʔ/ | qʼaʼ /qʼaʔ/ |
| Sole | qʼij /qʼix/ | qʼij /qʼix/ | qʼiij /qʼiːh/ | qʼij /qʼih/ | saqʼe /saqʼe/ | qʼii /qʼiː/ | kʼuʼ /kʼuʔ/ |
| Luna | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ikʼ /ikʼ/ | ik /ik/ | poo /poː/ | ich /itʃ/ | ixaw /iʃaw/ |
| Stella | chʼumil /tʃʼumil/ | chʼumil /tʃʼumil/ | ch'umil /tʃʼumil/ | chʼumiil /tʃʼumiːl/ | chahim /tʃahim/ | chumiil /tʃumiːl/ | txʼumel /tʂʼumel/ |
| Madre | teʼ /teʔ/ | nan /nan/ | nan /nan/ | tuut /tuːt/ | naʼ /naʔ/ | naʼ /naʔ/ | mim /mim/ |
| Padre | tataʼ /tataʔ/ | tat /tat/ | tat /tat/ | ajaab /ahaːb/ | yuwaʼ /juwaʔ/ | baʼ /baʔ/ | mam /mam/ |
| Io | rïn /rɨn/ | in /in/ | in /in/ | hin /hin/ | laʼin /laʔin/ | in /in/ | ayin /ʔajin/ |
| Tu | rat /rat/ | at /at/ | at /at/ | hat /hat/ | laʼat /laʔat/ | axh /aʃ/ | hach /hatʃ/ |
| Nome | bʼiʼ /ɓiʔ/ | bʼiʼ /ɓiʔ/ | b'ii /ɓiː/ | bʼih /ɓih/ | kʼabaʼ /kʼaɓaʔ/ | bʼii /ɓiː/ | bʼi /ɓi/ |
| Occhio | bʼaqʼ wach /ɓaqʼ watʃ/ | bʼaqʼwach /ɓaqʼwatʃ/ | wach /watʃ/ | nakʼ /nakʼ/ | xnaqʼ ru /ʃnaqʼ ru/ | vusal /vusal/ | sat /sat/ |
| Mano | qʼaʼ /qʼaʔ/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ | qʼab /qʼab/ | ruqʼ /ruqʼ/ | qʼabʼ /qʼaɓ/ | qʼab /qʼab/ |
| Cuore | k'u'x /kʼuʔʃ/ | animaʼ /animaʔ/ | kʼuʼx /kʼuʔʃ/ | kʼuxl /kʼuʃl/ | chʼoolej /tʃʼoːlej/ | vatzʼ /vatsʼ/ | kʼulul /kʼulul/ |
| Amore | ajowabʼäl /axowaɓəl/ | loqʼoj /loqʼox/ | lóqʼ /lóqʼ/ | rahaal /rahaːl/ | rahok /rahok/ | kuxhewchʼa /kuʃewtʃʼa/ | kamkʼulal /kamkʼulal/ |
| Albero | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | cheeʼ /tʃeʔ/ | cheʼ /tʃeʔ/ | tze /tse/ | teʼ /teʔ/ |
| Casa | jay /xaj/ | ja /xa/ | jaa /haː/ | paat /paːt/ | ochoch /otʃotʃ/ | kabʼal /kaɓal/ | na /na/ |
| Cane | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ | txʼiʼ /tʃʼiʔ/ | tzʼiʼ /tsʼiʔ/ |
| Gatto | mes /mes/ | meʼs /meʔs/ | mis /mis/ | mees /meːs/ | mes /mes/ | mees /meːs/ | mes /mes/ |
| Mangiare | waʼin /waʔin/ | tijow /tixow/ | waʼ /waʔ/ | wai /wai/ | taawaʼ /tawaʔ/ | tzaʼbʼi /tsaʔɓi/ | lo /lo/ |
| Bere | kumun /kumun/ | ukʼaaj /ukʼaːh/ | ukʼ /ukʼ/ | uuk /uːk/ | ukʼ /ukʼ/ | ucha /utʃa/ | uku /uku/ |
| Uno | jun /xun/ | jun /xun/ | jun /hun/ | jino /hino/ | jun /hun/ | jun /hun/ | jun /hun/ |
| Due | kaʼiʼ /kaʔiʔ/ | kebʼ /keɓ/ | quiib' /kiːɓ/ | kiʼib /kiʔiɓ/ | wiibʼ /wiːɓ/ | kaʼvaʼl /kaʔʋaʔl/ | kabʼ /kaɓ/ |
| Ciao | utz iwäch /uts iwætʃ/ | saqarik /saqaɾik/ | saʼbʼal /saʔbal/ | ma chaa /ma tʃaː/ | ma saʼ laachʼool /ma sa laːtʃʼoːl/ | nimaʼla kuxhewchʼa /nimaʔla kuʃewtʃʼa/ | kawal /kawal/ |
| Grazie | matyox /matjoʃ/ | maltyox /maltjoʃ/ | maltyox /maltjoʃ/ | tioxlaab /tjoʃlaːb/ | bantyox /bantjoʃ/ | tantixh /tantiʃ/ | yuhwal /juhwal/ |
| Buono | utz /uts/ | utz /uts/ | utz /uts/ | saqʼwach /saqʼwatʃ/ | us /us/ | utzʼ /utsʼ/ | watxʼ /watʃʼ/ |
Parte di LangMap — un progetto di visualizzazione linguistica. Questo è un riepilogo statico e scansionabile; le mappe interattive offrono audio di pronuncia, filtri e una vista globo.