Lea faka-Tonga
Tongien
Austronésien (polynésien)
Le tongien (lea fakatonga) est une langue polynésienne de la branche tongique (langue sœur du niuafoʻou, aujourd'hui éteint) et la langue officielle du royaume des Tonga (aux côtés de l'anglais), avec environ 187 000 locuteurs aux Tonga ainsi que des communautés de la diaspora en Nouvelle-Zélande (~30 000), en Australie (~25 000) et aux États-Unis (~50 000, notamment dans l'Utah et en Californie). Les Tonga se distinguent comme l'une des rares nations du Pacifique à n'avoir jamais été entièrement colonisées : bien que placées sous protectorat britannique de 1900 à 1970, elles ont conservé leur monarchie et n'ont jamais connu de peuplement européen à l'échelle de Hawaiʻi ou de la Nouvelle-Zélande. Sur le plan linguistique, le tongien se distingue par un alignement casuel ergatif-absolutif — trait caractéristique des langues polynésiennes occidentales (nucléaires) telles que le samoan, le niué et le tuvaluan, alors que seules les langues polynésiennes orientales (hawaïen, maori, tahitien) sont de type accusatif — ainsi que par un système d'accent distinguant le défini du non-défini. L'orthographe latine a été mise au point dans les années 1830 par des missionnaires wesleyens ; elle emploie l'ʻokina (coup de glotte) et le macron pour marquer la longueur vocalique. Une riche tradition orale (faiva, « art de la performance ») englobe l'art oratoire, la danse (comme la danse guerrière kailao) et le chant ; la danse debout lakalaka est inscrite sur la liste du patrimoine culturel immatériel de l'UNESCO depuis 2008.
Où elle est parlée
31 mots essentiels en Tongien
Eau
vai
/vai/
Feu
afi
/afi/
Soleil
laʻā
/laʔaː/
Lune
māhina
/maːhina/
Étoile
fetuʻu
/fetuʔu/
Mère
faʻē
/faʔeː/
Père
tamai
/tamai/
Je
au
/au/
Tu
koe
/koe/
Nom
hingoa
/hiŋoa/
Œil
mata
/mata/
Main
nima
/nima/
Cœur
loto
/loto/
Amour
ʻofa
/ʔofa/
Arbre
ʻakau
/ʔakau/
Maison
fale
/fale/
Chien
kulī
/kuliː/
Chat
pusi
/pusi/
Manger
kai
/kai/
Boire
inu
/inu/
Un
taha
/taha/
Deux
ua
/ua/
Bonjour
mālō e lelei
/maːloː e lelei/
Merci
mālō
/maːloː/
Bon
lelei
/lelei/
Ordinateur
komipiuta
/komiˈpiuta/
Sources
Mots comparés
Comparé aux langues Austronesian (Polynesian) apparentées
| Sens | Tongien | Wallisien | Tokélaouan | Samoan | Niouéen | Tuvaluan | Futunien |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eau | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ | vai /vai/ |
| Feu | afi /afi/ | afi /aˈfi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /afi/ | afi /ˈafi/ |
| Soleil | laʻā /laʔaː/ | laʻā /laˈʔaː/ | la /la/ | lā /laː/ | lā /laː/ | laa /laː/ | la'ā /laˈʔaː/ |
| Lune | māhina /maːhina/ | māhina /maːˈhina/ | malama /malama/ | māsina /maːsina/ | mahina /mahina/ | masina /masina/ | māsina /maːˈsina/ |
| Étoile | fetuʻu /fetuʔu/ | fetuʻu /fetuʔu/ | fetu /fetu/ | fetū /fetuː/ | fetū /feˈtuː/ | fetū /feˈtuː/ | fetu'u /feˈtuʔu/ |
| Mère | faʻē /faʔeː/ | faʻē /faˈʔeː/ | mātua /maːtua/ | tinā /tinaː/ | matua fifine /matua fifine/ | maatua /maːtua/ | tinana /tiˈnana/ |
| Père | tamai /tamai/ | tāmai /taːˈmai/ | tamana /tamana/ | tamā /tamaː/ | matua taane /matua taːne/ | tamana /tamana/ | tamana /taˈmana/ |
| Je | au /au/ | au /au/ | au /au/ | a'u /aʔu/ | au /au/ | au /au/ | au /au/ |
| Tu | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | 'oe /ʔoe/ | koe /koe/ | koe /koe/ | koe /ˈkoe/ |
| Nom | hingoa /hiŋoa/ | higoa /hiŋoa/ | igoa /iŋoa/ | igoa /iŋoa/ | higoa /hiˈŋoa/ | igoa /iˈŋoa/ | igoa /iˈŋoa/ |
| Œil | mata /mata/ | mata /ˈmata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /mata/ | mata /ˈmata/ |
| Main | nima /nima/ | nima /ˈnima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /lima/ | lima /ˈlima/ |
| Cœur | loto /loto/ | mafu /ˈmafu/ | fatu /fatu/ | loto /loto/ | fatu /fatu/ | fatu /fatu/ | mafu /ˈmafu/ |
| Amour | ʻofa /ʔofa/ | ʻofa /ˈʔofa/ | alofa /alofa/ | alofa /alofa/ | fakaalofa /fakaalofa/ | alofa /alofa/ | alofa /aˈlofa/ |
| Arbre | ʻakau /ʔakau/ | ʻakau /ʔaˈkau/ | lakau /lakau/ | laʻau /laʔau/ | akau /akau/ | laakau /laːkau/ | la'akau /laʔaˈkau/ |
| Maison | fale /fale/ | fale /ˈfale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /fale/ | fale /ˈfale/ |
| Chien | kulī /kuliː/ | kulī /kuˈliː/ | kuli /kuli/ | maile /maile/ | kuli /kuli/ | kuli /kuli/ | kulī /kuˈliː/ |
| Chat | pusi /pusi/ | pusi /ˈpusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pusi /pusi/ | pūsi /ˈpuːsi/ |
| Manger | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | ʻai /ʔai/ | kai /kai/ | kai /kai/ | kai /kai/ |
| Boire | inu /inu/ | inu /ˈinu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /inu/ | inu /ˈinu/ |
| Un | taha /taha/ | tahi /ˈtahi/ | tahi /tahi/ | tasi /tasi/ | taha /taha/ | tasi /tasi/ | tasi /ˈtasi/ |
| Deux | ua /ua/ | lua /lua/ | lua /lua/ | lua /lua/ | ua /ua/ | lua /ˈlua/ | lua /ˈlua/ |
| Bonjour | mālō e lelei /maːloː e lelei/ | mālō te maʻuli /maːloː te maˈʔuli/ | malo ni /malo ni/ | talofa /talofa/ | fakaalofa atu /fakaalofa atu/ | taalofa /taːlofa/ | mālō /maːˈloː/ |
| Merci | mālō /maːloː/ | mālō /maːˈloː/ | fakafetai /fakafetai/ | faʻafetai /faʔafetai/ | fakaaue /fakaaue/ | fakafetai /fakafetai/ | mālō /maːˈloː/ |
| Bon | lelei /lelei/ | lelei /leˈlei/ | lelei /lelei/ | lelei /lelei/ | mitaki /mitaki/ | lei /lei/ | mālie /maːˈlie/ |
| Ordinateur | komipiuta /komiˈpiuta/ | — | — | komipiuta /komiˈpiuta/ | — | — | masini /maˈsini/ |
Fait partie de LangMap — un projet de visualisation linguistique. Ceci est un résumé statique et explorable ; les cartes interactives offrent l’audio de prononciation, des filtres et une vue globe.