Runasimi
Quechua
Quechuan
Quechua (ISO 639-3 macrolanguage code: que) is a family or continuum of related languages spoken across the Andes from southern Colombia and Ecuador through Peru and Bolivia into northern Argentina and Chile. Forms—including Ecuadorian Kichwa, central Peruvian varieties, and Southern Quechua—can differ enough to limit mutual intelligibility, so Quechua is not one uniform language and “Runa Simi” is not used everywhere. Quechuan varieties expanded before and during the Inca Empire and were later used as colonial lenguas generales, but their history is more complex than descent from a Cuzco standard. They are generally agglutinative and suffixing, favor subject–object–verb order, and often mark evidential or information-source distinctions, with details varying by branch. Latin-based orthographies and official recognition differ by country: Peru recognizes Quechua where predominant, Bolivia includes it among official Indigenous languages, and Ecuador grants Kichwa official status for intercultural relations.
Where it is spoken
31 core words in Quechua
Water
yaku
/jaku/
Fire
nina
/nina/
Sun
inti
/inti/
Moon
killa
/kiʎa/
Star
quyllur
/ˈqojʎʊr/
Mother
mama
/mama/
Father
tayta
/tajta/
I
ñuqa
/ˈɲʊqa/
You
qam
/qam/
Name
suti
/ˈsuti/
Eye
ñawi
/ɲawi/
Hand
maki
/maki/
Heart
sunqu
/suŋqu/
Love
munay
/munaj/
Tree
sacha
/satʃa/
House
wasi
/wasi/
Dog
allqu
/aʎqu/
Cat
misi
/misi/
Eat
mikhuy
/mikʰuj/
Drink
upyay
/upjaj/
One
huk
/huk/
Two
iskay
/ˈiskaj/
Hello
allillanchu
/aʎiʎantʃu/
Thank you
sulpayki
/sulpajki/
Good
allin
/aʎin/
Cuckoo
chikwan
/ˈtʃikwan/
Sources
Words compared
Compared with related Quechuan languages
| Meaning | Quechua | Ayacucho Quechua | Classical Quechua | Cusco Quechua | Aymara | Jaqaru | Papiamento |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Water | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | unu /unu/ | uma /uma/ | uma /uma/ | awa /awa/ |
| Fire | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | kandela /kandela/ |
| Sun | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | solo /solo/ |
| Moon | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | phaxsi /pʰaχsi/ | phaxshi /pʰaχʃi/ | luna /luna/ |
| Star | quyllur /ˈqojʎʊr/ | quyllur /ˈqojʎur/ | quyllur /qojʎur/ | quyllur /ˈqojʎur/ | warawara /waɾawaɾa/ | wara /waɾa/ | strea /ˈstre.a/ |
| Mother | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Father | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tata /tata/ | awki /awki/ | tata /tata/ |
| I | ñuqa /ˈɲʊqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | ñuqa /ɲoqa/ | ñuqa /ˈɲoqa/ | naya /naja/ | naya /naja/ | mi /mi/ |
| You | qam /qam/ | qam /qam/ | qam /qam/ | qan /qan/ | juma /huma/ | juma /huma/ | bo /bo/ |
| Name | suti /ˈsuti/ | suti /ˈsuti/ | suti /suti/ | suti /ˈsuti/ | suti /suti/ | suti /suti/ | nòmber /ˈnɔmbər/ |
| Eye | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | nayra /najɾa/ | nayra /najɾa/ | wowo /wowo/ |
| Hand | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | ampara /ampaɾa/ | ampara /ampaɾa/ | man /man/ |
| Heart | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | chuyma /tʃujma/ | chuyma /tʃujma/ | kurason /kurason/ |
| Love | munay /munaj/ | kuyay /kujaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | munasiña /munasiɲa/ | munasiña /munasiɲa/ | amor /amor/ |
| Tree | sacha /satʃa/ | sacha /satʃa/ | sach'a /satʃʼa/ | sachʼa /satʃʼa/ | quqa /quqa/ | qhura /qʰuɾa/ | palu /palu/ |
| House | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | uta /uta/ | uta /uta/ | kas /kas/ |
| Dog | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | anu /anu/ | anu /anu/ | kacho /katʃo/ |
| Cat | misi /misi/ | michi /mitʃi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | phisi /pʰisi/ | phishi /pʰiʃi/ | pushi /puʃi/ |
| Eat | mikhuy /mikʰuj/ | mikuy /mikuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | mankaña /mankaɲa/ | kome /kome/ |
| Drink | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | umaña /umaɲa/ | umaña /umaɲa/ | bebe /bebe/ |
| One | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | maya /maja/ | maya /maja/ | un /un/ |
| Two | iskay /ˈiskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | iskay /iskaj/ | iskay /ˈiskaj/ | paya /paja/ | paya /paja/ | dos /dos/ |
| Hello | allillanchu /aʎiʎantʃu/ | napaykullayki /napajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | kamisaki /kamisaki/ | kamishti /kamiʃti/ | bon dia /bon dia/ |
| Thank you | sulpayki /sulpajki/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | yuspaa /juspaː/ | danki /daŋki/ |
| Good | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | suma /suma/ | shuma /ʃuma/ | bon /bon/ |
| Cuckoo | chikwan /ˈtʃikwan/ | — | — | — | — | — | — |
Word order compared
Compare with major world languages
Part of LangMap — a linguistic visualization project. This is a static, crawlable summary; the interactive maps offer pronunciation audio, filters, and a globe view.