Chanka Runasimi
Ayacucho Quechua
Quechuan (Southern, Chanka)
Ayacucho Quechua (Chanka Quechua) is the principal Southern Quechua variety of central Peru — Ayacucho, Huancavelica, and Apurímac departments — and was the language of the Chanka confederation rivalled by the Inca. Unlike Cusco-Collao Quechua, it lacks aspirated and ejective stops, giving it a 'cleaner' and more conservative phoneme inventory. It is widely treated as the literary standard for Southern Quechua and is the medium of much published Andean poetry and Bible translation.
Where it is spoken
20 core words in Ayacucho Quechua
Water
yaku
/jaku/
Fire
nina
/nina/
Sun
inti
/inti/
Moon
killa
/kiʎa/
Mother
mama
/mama/
Father
tayta
/tajta/
Eat
mikuy
/mikuj/
Drink
upyay
/upjaj/
Love
kuyay
/kujaj/
Heart
sunqu
/suŋqu/
Tree
sacha
/satʃa/
House
wasi
/wasi/
Dog
allqu
/aʎqu/
Cat
michi
/mitʃi/
Hand
maki
/maki/
Eye
ñawi
/ɲawi/
Hello
napaykullayki
/napajkuʎajki/
Thank you
añay
/aɲaj/
One
huk
/huk/
Good
allin
/aʎin/
Words compared
Compared with related Quechuan (Southern, Chanka) languages
| Meaning | Ayacucho Quechua | Classical Quechua | Cusco Quechua | Quechua | Aymara | Misak | Papiamento |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Water | yaku /jaku/ | yaku /jaku/ | unu /unu/ | yaku /jaku/ | uma /uma/ | unø /unø/ | awa /awa/ |
| Fire | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nina /nina/ | nipi /nipi/ | kandela /kandela/ |
| Sun | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | inti /inti/ | shi /ʃi/ | solo /solo/ |
| Moon | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | killa /kiʎa/ | phaxsi /pʰaχsi/ | atru /atɾu/ | luna /luna/ |
| Mother | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ | mama /mama/ |
| Father | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tayta /tajta/ | tata /tata/ | tata /tata/ | tata /tata/ |
| Eat | mikuy /mikuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | mikhuy /mikʰuj/ | manqʼaña /manqʼaɲa/ | mɵ /mɵ/ | kome /kome/ |
| Drink | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | upyay /upjaj/ | umaña /umaɲa/ | ushi /uʃi/ | bebe /bebe/ |
| Love | kuyay /kujaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | munay /munaj/ | munasiña /munasiɲa/ | kausrap /kawsɾap/ | amor /amor/ |
| Heart | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | sunqu /suŋqu/ | chuyma /tʃujma/ | mun /mun/ | kurason /kurason/ |
| Tree | sacha /satʃa/ | sach'a /satʃʼa/ | sachʼa /satʃʼa/ | sacha /satʃa/ | quqa /quqa/ | yu /ju/ | palu /palu/ |
| House | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | wasi /wasi/ | uta /uta/ | ya /ja/ | kas /kas/ |
| Dog | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | allqu /aʎqu/ | anu /anu/ | kuchi /kutʃi/ | kacho /katʃo/ |
| Cat | michi /mitʃi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | misi /misi/ | phisi /pʰisi/ | mishi /miʃi/ | pushi /puʃi/ |
| Hand | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | maki /maki/ | ampara /ampaɾa/ | mar /maɾ/ | man /man/ |
| Eye | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | ñawi /ɲawi/ | nayra /najɾa/ | kab /kab/ | wowo /wowo/ |
| Hello | napaykullayki /napajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | rimaykullayki /rimajkuʎajki/ | allillanchu /aʎiʎantʃu/ | kamisaki /kamisaki/ | ma'rik /maʔɾik/ | bon dia /bon dia/ |
| Thank you | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | añay /aɲaj/ | sulpayki /sulpajki/ | yuspagara /juspaɣaɾa/ | payn /pajn/ | danki /daŋki/ |
| One | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | huk /huk/ | maya /maja/ | kan /kan/ | un /un/ |
| Good | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | allin /aʎin/ | suma /suma/ | kausrik /kawsɾik/ | bon /bon/ |
Part of LangMap — a linguistic visualization project. This is a static, crawlable summary; the interactive maps offer pronunciation audio, filters, and a globe view.