𘬱𘬻𘭟 𘬐𘭦𘬰
Kitanisch
Para-Mongolic (Mongolic-Khitan branch, debated)
Khitan war die Sprache der Liao-Dynastie (907–1125 n. Chr.), die vom Khitan-Volk gesprochen wurde, das ein riesiges Imperium von der Mandschurei bis Zentralasien regierte. Die Khitan entwickelten zwei Schriftsysteme — die Große Schrift und die Kleine Schrift —, von denen beide nur teilweise entziffert wurden; etwa 20 % der Zeichen der Kleinen Schrift können sicher gelesen werden. Dieser Eintrag enthält ausschließlich Lesungen, die in bilingualen Liao-Inschriften, chinesischen Transliterationen von Khitan-Namen oder den wissenschaftlichen Rekonstruktionen von Kane (2009) und Aisin Gioro Ulhicun sicher belegt sind; alle anderen Einträge sind mit einem Gedankenstrich markiert. Die Zahlen sind der am besten belegte Wortschatz und zeigen eine klare Verwandtschaft mit dem Mongolischen und dem Mandschu.
Wo es gesprochen wird
Lesungen der Han-Zeichen in Kitanisch
| Schriftzeichen | Bedeutung | Lesung | Form | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | 𘬺om | /əm/ | |
| 二 | two | jur | /dʒur/ | |
| 三 | three | gur | /ɡur/ | |
| 四 | four | dur | /dur/ | |
| 五 | five | tau | /tau/ | |
| 六 | six | nil | /nil/ | |
| 七 | seven | dalu | /dalu/ | |
| 八 | eight | naim | /naim/ | |
| 九 | nine | isen | /isen/ | |
| 十 | ten | par | /par/ | |
| 日 | sun | nair | /nair/ | |
| 月 | moon | 𘭖𘭚𘭯sair | /sair/ | |
| 山 | mountain | ula | /ʊla/ | |
| 水 | water | us | /ʊs/ | |
| 火 | fire | gal | /ɡal/ | |
| 天 | sky | teŋri | /tʰeŋri/ | |
| 馬 | horse | 𘭤𘭞morin | /morin/ | |
| 人 | person | küü | /kʰuː/ |
Quellen
- Kane, Daniel. The Kitan Language and Script. Brill, 2009.
- Aisin Gioro Ulhicun (愛新覺羅·烏拉熙春). Kitan Studies. Kyoto University, 2004–2012.
- Liu Fengzhu (劉鳳翥). Qidan Wenzi Yanjiu (契丹文字研究). Zhonghua Shuju, 2014.
- Andrew West. BabelStone Khitan Script Resources. babelstone.co.uk/Khitan.
- Wu Yingzhe & Janhunen, Juha. New Materials on the Khitan Small Script. SOAS, 2010.
Wörter im Vergleich
Verglichen mit verwandten Mongolic (Para-Mongolic)-Sprachen
| Bedeutung | Kitanisch | Jurchen | Mittelmongolisch | Klassisches Mongolisch | Mongolisch | Mongghul | Sibe |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Wasser | muri /muri/ | muke /muke/ | ᠤᠰᠤᠨ /usun/ | ᠤᠰᠤᠨ /usun/ | ус /us/ | usu /usu/ | ᠮᡠᡴᡝ /mukə/ |
| Feuer | niár /niar/ | tuwa /tuwa/ | ᠭᠠᠯ /ɣal/ | ᠭᠠᠯ /ɡal/ | гал /ɡal/ | ghal /ʁal/ | ᡨᡠᠸᠠ /tuwa/ |
| Sonne | 𘲺 /nair/ | šun /ʃun/ | ᠨᠠᠷᠠᠨ /naran/ | ᠨᠠᠷᠠᠨ /naran/ | нар /nar/ | nara /nara/ | ᠰᡠᠨ /sun/ |
| Mond | 𘭧 /sair/ | biya /bija/ | ᠰᠠᠷᠠ /sara/ | ᠰᠠᠷᠠ /sara/ | сар /sar/ | sara /sara/ | ᠪᡳᠶᠠ /bija/ |
| Mutter | eme /eme/ | eme /eme/ | ᠡᠭᠡ /eke/ | ᠡᠬᠡ /eke/ | ээж /eːdʒ/ | ana /ana/ | ᡝᠨᡞᠶᡝ /ənije/ |
| Vater | ai /ai/ | ama /ama/ | ᠡᠴᠢᠭᠡ /etʃiɡe/ | ᠡᠴᠢᠭᠡ /et͡ʃiɡe/ | аав /aːw/ | ada /ada/ | ᠠᠮᠠ /ama/ |
| Essen | idi /idi/ | jefu /dʒefu/ | ᠢᠳᠡ /ide/ | ᠢᠳᠡ- /ide-/ | идэх /idex/ | idi- /idi/ | ᠵᡝᠮᠪᡞ /d͡ʒəmbi/ |
| Trinken | umi /umi/ | omi /omi/ | ᠤᠭᠤ /uɣu/ | ᠤᠭᠤ- /uɣu-/ | уух /uːx/ | uu- /uː/ | ᠣᠮᡳᠪᡞ /omibi/ |
| Liebe | nasun /nasun/ | gosi /ɡosi/ | ᠳᠤᠷᠠ /dura/ | ᠬᠠᠶᠢᠷᠠ /xajira/ | хайр /xajr/ | durala- /durala/ | ᠴᡳᠯᡨᡠᠮᠪᡳ /t͡ʃiltumbi/ |
| Herz | niyàmen /nijamen/ | niyaman /nijaman/ | ᠵᠢᠷᠦᠭᠡ /dʒiryke/ | ᠵᠢᠷᠦᠬᠡ /d͡ʒirüke/ | зүрх /dzyrx/ | jürige /dʒyriɡe/ | ᠨᡳᠶᠠᠮᠠᠨ /nijaman/ |
| Baum | mau /mau/ | mo /mo/ | ᠮᠣᠳᠤᠨ /modun/ | ᠮᠣᠳᠤ /modu/ | мод /mod/ | modu /modu/ | ᠮᠣᠯᠣ /molo/ |
| Haus | boo /boː/ | boo /boː/ | ᠭᠡᠷ /ɡer/ | ᠭᠡᠷ /ɡer/ | гэр /ɡer/ | ger /ɡer/ | ᠪᠣᠣ /boː/ |
| Hund | 𘰕𘯛 /niaqan/ | indahǔn /indahuːn/ | ᠨᠣᠬᠠᠢ /noqai/ | ᠨᠣᠬᠠᠢ /noxai/ | нохой /nɔxɔj/ | noghui /noʁui/ | ᠨᡳᠨᠳᠠᡥᡡᠨ /nindaxun/ |
| Katze | — /—/ | kesike /kesike/ | ᠮᠢᠭᠤᠢ /miɣui/ | ᠮᠠᠭᠣ /maɣu/ | муур /muːr/ | mau /mau/ | ᡴᡝᠰᡳᡴᡝ /kəsikə/ |
| Hand | ɣar /ɣar/ | gala /ɡala/ | ᠭᠠᠷ /ɣar/ | ᠭᠠᠷ /ɡar/ | гар /ɡar/ | ghar /ʁar/ | ᡤᠠᠯᠠ /ɡala/ |
| Auge | nït /nit/ | yasa /jasa/ | ᠨᠢᠳᠦᠨ /nidyn/ | ᠨᠢᠳᠦ /nidü/ | нүд /nyd/ | nidu /nidu/ | ᠶᠠᠰᠠ /jasa/ |
| Hallo | — /—/ | — /—/ | ᠠᠮᠤᠷ /amur/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ ᠤᠤ /sajin uu/ | сайн уу /sajn uː/ | amur sain /amur sain/ | ᠨᡳᠩᡤᡝ ᠰᠠᡳᠨ /niŋɡe sain/ |
| Danke | — /—/ | — /—/ | ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠪᠠ /bajarlaba/ | ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠯᠠ /bajarlala/ | баярлалаа /bajarlalaː/ | bayarla- /bajarla/ | ᠪᠠᠨᡳᡥᠠ /banixa/ |
| Eins | 𘬣 /omsu/ | emu /emu/ | ᠨᠢᠭᠡᠨ /niɡen/ | ᠨᠢᠭᠡᠨ /niɡen/ | нэг /neɡ/ | nige /niɡe/ | ᡝᠮᡠ /əmu/ |
| Gut | sayïn /sajin/ | sain /sain/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ /sain/ | ᠰᠠᠶᠢᠨ /sajin/ | сайн /sajn/ | sain /sain/ | ᠰᠠᡳᠨ /sain/ |
Han-Lesungen im Vergleich
Verglichen mit verwandten Para-Mongolic (Mongolic-Khitan branch, debated)-Sprachen
| Schriftzeichen | Kitanisch | Proto-Mongolisch | Sibe | Proto-Tungusisch | Jurchen | Mandschurisch | Yuan-Chinesisch (Phags-pa) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | om /əm/ | *nigen /*niɡen/ | emu /əmu/ | *əmun /*əmun/ | emu /emu/ | emu /emu/ | ʔi /ʔi/ |
| 二 | jur /dʒur/ | *qoyar /*qojar/ | juwe /d͡ʑuwə/ | *dʒuər /*d͡ʒuər/ | juwe /dʑuwe/ | juwe /d͡ʒuwə/ | ʐɨ /ʐɨ/ |
| 三 | gur /ɡur/ | *gurba(n) /*gurban/ | ilan /ilan/ | *ilan /*ilan/ | ilan /ilan/ | ilan /ilan/ | sam /sam/ |
| 四 | dur /dur/ | *dörbe(n) /*dœrben/ | duin /duin/ | *dügin /*dyɡin/ | duin /duin/ | duin /duin/ | sɿ /sɿ/ |
| 五 | tau /tau/ | *tabu(n) /*tabun/ | sunja /sund͡ʑa/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | sunja /sundʑa/ | sunja /sund͡ʒa/ | ʔu /ʔu/ |
| 六 | nil /nil/ | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | ninggun /niŋɢun/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | ninggun /niŋɡun/ | ninggun /niŋɡun/ | liw /liw/ |
| 七 | dalu /dalu/ | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | nadan /nadan/ | *nadan /*nadan/ | nadan /nadan/ | nadan /nadan/ | tshi /tsʰi/ |
| 八 | naim /naim/ | *nayima(n) /*najiman/ | jakūn /d͡ʑaqun/ | *dʒapkun /*d͡ʒapkun/ | jakūn /dʑakɯn/ | jakūn /d͡ʒakʰuːn/ | ba /pa/ |
| 九 | isen /isen/ | *yersü(n) /*jersyn/ | uyun /ujun/ | *xəgün /*xəɡyn/ | uyun /ujun/ | uyun /ujun/ | kiw /kiw/ |
| 十 | par /par/ | *harba(n) /*harban/ | juwan /d͡ʑuwan/ | *dʒuwan /*d͡ʒuwan/ | juwan /dʑuwan/ | juwan /d͡ʒuwan/ | ši /ʂɨ/ |
| 日 | nair /nair/ | *naran /*naran/ | šun /ɕun/ | *siun /*siun/ | šun /ʃun/ | šun /ʃun/ | ʐɨ /ʐɨ/ |
| 月 | sair /sair/ | *sara(n) /*saran/ | biya /bija/ | *bēga /*beːɡa/ | biya /bija/ | biya /bija/ | ʔɥe /ʔɥe/ |
| 山 | ula /ʊla/ | *agula /*aɣula/ | alin /alin/ | *xada /*xada/ | alin /alin/ | alin /alin/ | šan /ʂan/ |
| 水 | us /ʊs/ | *usu(n) /*usun/ | muke /mutɕə/ | *mū /*muː/ | muke /muke/ | muke /mukə/ | šwi /ʂwi/ |
| 火 | gal /ɡal/ | *gal /*ɡal/ | tuwa /tuwa/ | *tōga /*toːɡa/ | tuwa /tuwa/ | tuwa /tuwa/ | xwo /xwɔ/ |
| 天 | teŋri /tʰeŋri/ | *teŋri /*teŋri/ | abka /apqa/ | *abka /*abka/ | abka /abka/ | abka /abka/ | thẽn /tʰjɛn/ |
| 馬 | morin /morin/ | *mori(n) /*morin/ | morin /mɔrin/ | *murin /*murin/ | morin /morin/ | morin /morin/ | ma /ma/ |
| 人 | küü /kʰuː/ | *kümün /*kymyn/ | niyalma /ɲalma/ | *niama /*niama/ | niyalma /nialma/ | niyalma /njalma/ | ʐin /ʐin/ |
Teil von LangMap — einem Projekt zur Sprachvisualisierung. Dies ist eine statische, crawlbare Zusammenfassung; die interaktiven Karten bieten Ausspracheaudio, Filter und eine Globusansicht.