原始モンゴル語
Proto-Mongolisch
Mongolic (proto)
Urmongolisch (Proto-Mongolic) ist der rekonstruierte gemeinsame Vorfahre aller mongolischen Sprachen, einschließlich Chalcha-Mongolisch, Burjatisch, Kalmückisch-Oiratisch, der innermongolischen Varietäten, Dagur sowie der Qinghai-Gansu-Gruppe (Monguor, Bonan, Dongxiang u. a.). Konventionell datiert auf das 5.–10. Jahrhundert auf der mongolischen Hochebene, unmittelbar vor dem Aufstieg des Mongolischen Reiches und dem Mittelmongolischen. Die Rekonstruktion stützt sich auf die 'Geheime Geschichte der Mongolen', ʼPhags-pa-Materialien, sino-mongolische Glossare und den Vergleich moderner mongolischer Sprachen, in der Notation von Janhunen (2003) und Nugteren (2011); Beispiele mit Sternchen: *nike(n) 'eins', *naran 'Sonne', *mori(n) 'Pferd', *kümün 'Mensch'. Das auslautende -n steht konventionell in Klammern, da es nur in bestimmten morphologischen Kontexten erscheint.
Wo es gesprochen wird
Lesungen der Han-Zeichen in Proto-Mongolisch
| Schriftzeichen | Bedeutung | Lesung | Form | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *nigen | /*niɡen/ | |
| 二 | two | *qoyar | /*qojar/ | |
| 三 | three | *gurba(n) | /*gurban/ | |
| 四 | four | *dörbe(n) | /*dœrben/ | |
| 五 | five | *tabu(n) | /*tabun/ | |
| 六 | six | *jirguɣa(n) | /*dʒirɣuɣan/ | |
| 七 | seven | *doluɣa(n) | /*doluɣan/ | |
| 八 | eight | *nayima(n) | /*najiman/ | |
| 九 | nine | *yersü(n) | /*jersyn/ | |
| 十 | ten | *harba(n) | /*harban/ | |
| 日 | sun | *naran | /*naran/ | |
| 月 | moon | *sara(n) | /*saran/ | |
| 山 | mountain | *agula | /*aɣula/ | |
| 水 | water | *usu(n) | /*usun/ | |
| 火 | fire | *gal | /*ɡal/ | |
| 木 | tree | *modu(n) | /*modun/ | |
| 土 | soil | *sirui | /*siruj/ | |
| 天 | sky | *teŋri | /*teŋri/ | |
| 地 | ground | *gajar | /*ɡadʒar/ | |
| 海 | sea | *dalai | /*dalaj/ | |
| 犬 | dog | *noxai | /*noxaj/ | |
| 馬 | horse | *mori(n) | /*morin/ | |
| 鳥 | bird | *sibawun | /*sibaʊn/ | |
| 魚 | fish | *jigasu(n) | /*dʒiɣasun/ | |
| 牛 | ox | *hüker | /*hyker/ | |
| 羊 | sheep | *honi(n) | /*honin/ | |
| 人 | person | *kümün | /*kymyn/ | |
| 手 | hand | *gar | /*ɡar/ | |
| 足 | foot | *köl | /*kœl/ | |
| 目 | eye | *nidün | /*nidyn/ | |
| 耳 | ear | *cikin | /*tʃikin/ | |
| 口 | mouth | *aman | /*aman/ | |
| 頭 | head | *terixün | /*terixyn/ | |
| 心 | heart | *jirüken | /*dʒiryken/ | |
| 血 | blood | *cisu(n) | /*tʃisun/ | |
| 肉 | meat | *mika(n) | /*mikan/ | |
| 上 | up | *degere | /*deɡere/ | |
| 下 | down | *doxora | /*doxora/ | |
| 中 | middle | *dumda | /*dumda/ | |
| 中 | hit | *dumda | /*dumda/ | |
| 左 | left | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 右 | right | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 東 | east | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 西 | west | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 南 | south | *emüne | /*emyne/ | |
| 北 | north | *hoyitu | /*hojitu/ | |
| 行 | go | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 行 | row | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 来 | come | *ire- | /*ire-/ | |
| 去 | leave | *od- | /*od-/ | |
| 見 | see | *üje- | /*ydʒe-/ | |
| 聞 | hear | *sonos- | /*sonos-/ | |
| 食 | eat | *ide- | /*ide-/ | |
| 飲 | drink | *uxu- | /*uxu-/ | |
| 走 | run | *güyü- | /*ɡyjy-/ | |
| 坐 | sit | *saxu- | /*saxu-/ | |
| 立 | stand | *bos- | /*bos-/ |
Quellen
- Janhunen 2003
- Nugteren 2011
Han-Lesungen im Vergleich
Verglichen mit verwandten Mongolic (proto)-Sprachen
| Schriftzeichen | Proto-Mongolisch | Kitanisch | Proto-Tungusisch | Proto-Japonisch | Proto-Koreanisch | Proto-Tibeto-Burmanisch | Proto-Hmong-Mien |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *nigen /*niɡen/ | om /əm/ | *əmun /*əmun/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *hʌtan /*hʌtan/ | — | *ʔɨ /*ʔɨ/ |
| 二 | *qoyar /*qojar/ | jur /dʒur/ | *dʒuər /*d͡ʒuər/ | *puta /*puta/ | *tupɨr /*tupɨɾ/ | *g-nis /*g-nis/ | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ |
| 三 | *gurba(n) /*gurban/ | gur /ɡur/ | *ilan /*ilan/ | *mi /*mi/ | *seki /*seki/ | *g-sum /*g-sum/ | *pjɔu /*pjɔu/ |
| 四 | *dörbe(n) /*dœrben/ | dur /dur/ | *dügin /*dyɡin/ | *jə /*jə/ | *neki /*neki/ | *b-ləy /*b-ləy/ | *plei /*plei/ |
| 五 | *tabu(n) /*tabun/ | tau /tau/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | *itu /*itu/ | *tasəs /*tasəs/ | b- 形*b-ŋa /*b-ŋa/l- 形*l-ŋa /*l-ŋa/ | *prja /*prja/ |
| 六 | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | nil /nil/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | *mu /*mu/ | *jəsəs /*jəsəs/ | *d-k-ruk /*d-k-ruk/ | *kruk /*kruk/ |
| 七 | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | dalu /dalu/ | *nadan /*nadan/ | *nana /*nana/ | *nirkup /*niɾkup/ | — | — |
| 八 | *nayima(n) /*najiman/ | naim /naim/ | *dʒapkun /*d͡ʒapkun/ | *ja /*ja/ | *jətərp /*jətəɾp/ | *b-r-gyat 形*b-r-gyat /*b-r-gyat/*b-g-ryat 形*b-g-ryat /*b-g-ryat/ | — |
| 九 | *yersü(n) /*jersyn/ | isen /isen/ | *xəgün /*xəɡyn/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *ahop /*ahop/ | *d-kəw /*d-kəw/ | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ |
| 十 | *harba(n) /*harban/ | par /par/ | *dʒuwan /*d͡ʒuwan/ | *təwə /*təwə/ | *jer /*jeɾ/ | — | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ |
| 日 | *naran /*naran/ | nair /nair/ | *siun /*siun/ | *pi /*pi/ | *hʌy /*hʌj/ | *nəy /*nəy/ | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ |
| 月 | *sara(n) /*saran/ | sair /sair/ | *bēga /*beːɡa/ | *tukuy /*tukui/ | *tʌr /*tʌɾ/ | s- 形*s-la /*s-la/g- 形*g-la /*g-la/ | *hlaH /*hlaH/ |
| 山 | *agula /*aɣula/ | ula /ʊla/ | *xada /*xada/ | *jama /*jama/ | *moy /*moj/ | *r-i /*r-i/ | — |
| 水 | *usu(n) /*usun/ | us /ʊs/ | *mū /*muː/ | *mintu /*mintu/ | *mɨr /*mɨɾ/ | — | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ |
| 火 | *gal /*ɡal/ | gal /ɡal/ | *tōga /*toːɡa/ | *poy /*poi/ | *pɨr /*pɨɾ/ | *mey /*mey/ | — |
| 木 | *modu(n) /*modun/ | — | *mō /*moː/ | *kəy /*kəi/ | *namk /*namk/ | — | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ |
| 土 | *sirui /*siruj/ | — | *na /*na/ | *tuti /*tuti/ | *hʌrk /*hʌɾk/ | — | — |
| 天 | *teŋri /*teŋri/ | teŋri /tʰeŋri/ | *abka /*abka/ | *ama /*ama/ | *hanʌr /*hanʌɾ/ | — | — |
| 地 | *gajar /*ɡadʒar/ | — | *na /*na/ | — | *tʌh /*tʌh/ | — | — |
| 海 | *dalai /*dalaj/ | — | *lāmu /*laːmu/ | *umi /*umi/ | *parʌr /*paɾʌɾ/ | — | — |
| 犬 | *noxai /*noxaj/ | — | *ŋinda /*ŋinda/ | *enu /*enu/ | *kahi /*kahi/ | *kʷəy /*kʷəy/ | *qluwX /*qluwX/ |
| 馬 | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | *murin /*murin/ | — | — | — | *mjænB /*mjænB/ |
| 鳥 | *sibawun /*sibaʊn/ | — | *gasa /*ɡasa/ | *təri /*təri/ | *say /*saj/ | — | *m-nɔk /*m-nɔk/ |
| 魚 | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | — | *nimaka /*nimaka/ | *iwo /*iwo/ | *koki /*koki/ | *ŋ(y)a /*ŋ(y)a/ | *mbrəuX /*mbrəuX/ |
| 牛 | *hüker /*hyker/ | — | *xuker /*xuker/ | *usi /*usi/ | *sjo /*sjo/ | — | — |
| 羊 | *honi(n) /*honin/ | — | — | — | — | — | — |
| 人 | *kümün /*kymyn/ | küü /kʰuː/ | *niama /*niama/ | *pitə /*pitə/ | *salʌm /*salʌm/ | *r-mi(y) /*r-mi(y)/ | *lan /*ʔja/ |
| 手 | *gar /*ɡar/ | — | *ŋāla /*ŋaːla/ | *ta /*ta/ | *son /*son/ | l- 形*l(y)ak /*l(y)ak/d- 形*dyak /*dyak/ | — |
| 足 | *köl /*kœl/ | — | *bəgdi /*bəɡdi/ | *asi /*asi/ | *par /*paɾ/ | — | — |
| 目 | *nidün /*nidyn/ | — | *jāsa /*jaːsa/ | *ma /*ma/ | *nun /*nun/ | *s-mik 形*s-mik /*s-mik/*s-myak 形*s-myak /*s-myak/ | — |
| 耳 | *cikin /*tʃikin/ | — | *sēn /*seːn/ | *mimi /*mimi/ | *kuy /*kuj/ | *r-na /*r-na/ | — |
| 口 | *aman /*aman/ | — | *amŋa /*amŋa/ | *kutuy /*kutui/ | *ip /*ip/ | — | — |
| 頭 | *terixün /*terixyn/ | — | *dil /*dil/ | *kasira /*kasira/ | *məri /*məɾi/ | — | *S-phreiX /*S-phreiX/ |
| 心 | *jirüken /*dʒiryken/ | — | *mēwan /*meːwan/ | *kəkərə /*kəkərə/ | *mʌzʌm /*mʌzʌm/ | — | — |
| 血 | *cisu(n) /*tʃisun/ | — | *sēksə /*seːksə/ | *ti /*ti/ | *pih /*pih/ | *s-hywəy /*s-hywəy/ | *ntshjamX /*ntshjamX/ |
| 肉 | *mika(n) /*mikan/ | — | *uldʒə /*uld͡ʒə/ | *sisi /*sisi/ | *salh /*salh/ | *sya /*sya/ | — |
| 上 | *degere /*deɡere/ | — | *ugi /*uɡi/ | *upəy /*upəi/ | *uh /*uh/ | — | — |
| 下 | *doxora /*doxora/ | — | *xərgi /*xərɡi/ | *sita /*sita/ | *arʌy /*aɾʌj/ | — | — |
| 中 | *dumda /*dumda/ | — | *dulin /*dulin/ | *naka /*naka/ | *kawɨn /*kawɨn/ | — | — |
| 中 | *dumda /*dumda/ | — | *dulin /*dulin/ | *atar- /*atar-/ | *mac- /*mat͡s-/ | — | — |
| 左 | *jegün /*dʒeɡyn/ | — | *dʒəgün /*d͡ʒəɡyn/ | *pintari /*pintari/ | *oyn /*ojn/ | — | — |
| 右 | *baragun /*baraɣun/ | — | *aŋān /*aŋaːn/ | *minkiri /*minkiri/ | *parʌn /*paɾʌn/ | — | — |
| 東 | *jegün /*dʒeɡyn/ | — | — | *pinkasi /*pinkasi/ | — | — | — |
| 西 | *baragun /*baraɣun/ | — | — | *nisi /*nisi/ | — | — | — |
| 南 | *emüne /*emyne/ | — | — | *minami /*minami/ | — | — | — |
| 北 | *hoyitu /*hojitu/ | — | — | *kita /*kita/ | — | — | — |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | — | *jabu- /*jabu-/ | *ik- /*ik-/ | *ka- /*ka-/ | — | — |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | — | *ŋənə- /*ŋənə-/ | *okonap- /*okonap-/ | *hʌ- /*hʌ-/ | — | — |
| 来 | *ire- /*ire-/ | — | *əmə- /*əmə-/ | *kə- /*kə-/ | *o- /*o-/ | — | — |
| 去 | *od- /*od-/ | — | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *ka- /*ka-/ | — | — |
| 見 | *üje- /*ydʒe-/ | — | *ičə- /*it͡ʃə-/ | *mi- /*mi-/ | *po- /*po-/ | — | — |
| 聞 | *sonos- /*sonos-/ | — | *dōldi- /*doːldi-/ | *kik- /*kik-/ | *tɨr- /*tɨɾ-/ | — | — |
| 食 | *ide- /*ide-/ | — | *dʒəp- /*d͡ʒəp-/ | *kup- /*kup-/ | *mək- /*mək-/ | *dzya /*dzya/ | — |
| 飲 | *uxu- /*uxu-/ | — | *umī- /*umiː-/ | *nəm- /*nəm-/ | *mas- /*mas-/ | — | — |
| 走 | *güyü- /*ɡyjy-/ | — | *tuksa- /*tuksa-/ | *pasir- /*pasir-/ | *tʌt- /*tʌt-/ | — | — |
| 坐 | *saxu- /*saxu-/ | — | *təgə- /*təɡə-/ | — | *anc- /*ant͡s-/ | — | — |
| 立 | *bos- /*bos-/ | — | *ili- /*ili-/ | *tat- /*tat-/ | *se- /*se-/ | — | — |
Teil von LangMap — einem Projekt zur Sprachvisualisierung. Dies ist eine statische, crawlbare Zusammenfassung; die interaktiven Karten bieten Ausspracheaudio, Filter und eine Globusansicht.