原始モンゴル語
Mông Cổ nguyên thủy
Mongolic (proto)
Proto-Mongolic là ngôn ngữ tổ chung tái dựng của toàn bộ ngữ hệ Mông Cổ, gồm Khalkha, Buryat, Kalmyk-Oirat, các phương ngữ Nội Mông, Dagur, và nhóm Thanh Hải-Cam Túc (Monguor, Bonan, Dongxiang...). Niên đại khoảng thế kỷ 5–10 trên cao nguyên Mông Cổ, ngay trước khi Đế quốc Mông Cổ nổi lên và trước tiếng Mông Cổ trung đại. Tái dựng dựa trên Bí sử Mông Cổ, tư liệu chữ ʼPhags-pa, từ điển Hán-Mông và so sánh các ngôn ngữ Mông Cổ hiện đại, theo Janhunen (2003) và Nugteren (2011): *nike(n) 'một', *naran 'mặt trời', *mori(n) 'ngựa', *kümün 'người'; -n cuối được đặt trong ngoặc vì chỉ xuất hiện trong các bối cảnh hình thái nhất định.
Nơi được sử dụng
Cách đọc chữ Hán trong Mông Cổ nguyên thủy
| Chữ Hán | Nghĩa | Âm đọc | Dạng viết | IPA |
|---|---|---|---|---|
| 一 | one | *nigen | /*niɡen/ | |
| 二 | two | *qoyar | /*qojar/ | |
| 三 | three | *gurba(n) | /*gurban/ | |
| 四 | four | *dörbe(n) | /*dœrben/ | |
| 五 | five | *tabu(n) | /*tabun/ | |
| 六 | six | *jirguɣa(n) | /*dʒirɣuɣan/ | |
| 七 | seven | *doluɣa(n) | /*doluɣan/ | |
| 八 | eight | *nayima(n) | /*najiman/ | |
| 九 | nine | *yersü(n) | /*jersyn/ | |
| 十 | ten | *harba(n) | /*harban/ | |
| 日 | sun | *naran | /*naran/ | |
| 月 | moon | *sara(n) | /*saran/ | |
| 山 | mountain | *agula | /*aɣula/ | |
| 水 | water | *usu(n) | /*usun/ | |
| 火 | fire | *gal | /*ɡal/ | |
| 木 | tree | *modu(n) | /*modun/ | |
| 土 | soil | *sirui | /*siruj/ | |
| 天 | sky | *teŋri | /*teŋri/ | |
| 地 | ground | *gajar | /*ɡadʒar/ | |
| 海 | sea | *dalai | /*dalaj/ | |
| 犬 | dog | *noxai | /*noxaj/ | |
| 馬 | horse | *mori(n) | /*morin/ | |
| 鳥 | bird | *sibawun | /*sibaʊn/ | |
| 魚 | fish | *jigasu(n) | /*dʒiɣasun/ | |
| 牛 | ox | *hüker | /*hyker/ | |
| 羊 | sheep | *honi(n) | /*honin/ | |
| 人 | person | *kümün | /*kymyn/ | |
| 手 | hand | *gar | /*ɡar/ | |
| 足 | foot | *köl | /*kœl/ | |
| 目 | eye | *nidün | /*nidyn/ | |
| 耳 | ear | *cikin | /*tʃikin/ | |
| 口 | mouth | *aman | /*aman/ | |
| 頭 | head | *terixün | /*terixyn/ | |
| 心 | heart | *jirüken | /*dʒiryken/ | |
| 血 | blood | *cisu(n) | /*tʃisun/ | |
| 肉 | meat | *mika(n) | /*mikan/ | |
| 上 | up | *degere | /*deɡere/ | |
| 下 | down | *doxora | /*doxora/ | |
| 中 | middle | *dumda | /*dumda/ | |
| 中 | hit | *dumda | /*dumda/ | |
| 左 | left | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 右 | right | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 東 | east | *jegün | /*dʒeɡyn/ | |
| 西 | west | *baragun | /*baraɣun/ | |
| 南 | south | *emüne | /*emyne/ | |
| 北 | north | *hoyitu | /*hojitu/ | |
| 行 | go | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 行 | row | *yabu- | /*jabu-/ | |
| 来 | come | *ire- | /*ire-/ | |
| 去 | leave | *od- | /*od-/ | |
| 見 | see | *üje- | /*ydʒe-/ | |
| 聞 | hear | *sonos- | /*sonos-/ | |
| 食 | eat | *ide- | /*ide-/ | |
| 飲 | drink | *uxu- | /*uxu-/ | |
| 走 | run | *güyü- | /*ɡyjy-/ | |
| 坐 | sit | *saxu- | /*saxu-/ | |
| 立 | stand | *bos- | /*bos-/ |
Nguồn
- Janhunen 2003
- Nugteren 2011
So sánh âm Hán tự
So sánh với các ngôn ngữ Mongolic (proto) liên quan
| Chữ Hán | Mông Cổ nguyên thủy | Tiếng Khiết Đan | Tungus nguyên thủy | Nhật Bản nguyên thủy | Triều Tiên nguyên thủy | Tạng-Miến nguyên thủy | Hmong-Mien nguyên thủy |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 一 | *nigen /*niɡen/ | om /əm/ | *əmun /*əmun/ | *pitə-tu /*pitə-tu/ | *hʌtan /*hʌtan/ | — | *ʔɨ /*ʔɨ/ |
| 二 | *qoyar /*qojar/ | jur /dʒur/ | *dʒuər /*d͡ʒuər/ | *puta /*puta/ | *tupɨr /*tupɨɾ/ | *g-nis /*g-nis/ | *ʔu̯i /*ʔu̯i/ |
| 三 | *gurba(n) /*gurban/ | gur /ɡur/ | *ilan /*ilan/ | *mi /*mi/ | *seki /*seki/ | *g-sum /*g-sum/ | *pjɔu /*pjɔu/ |
| 四 | *dörbe(n) /*dœrben/ | dur /dur/ | *dügin /*dyɡin/ | *jə /*jə/ | *neki /*neki/ | *b-ləy /*b-ləy/ | *plei /*plei/ |
| 五 | *tabu(n) /*tabun/ | tau /tau/ | *tuɲga /*tuɲɡa/ | *itu /*itu/ | *tasəs /*tasəs/ | b- 形*b-ŋa /*b-ŋa/l- 形*l-ŋa /*l-ŋa/ | *prja /*prja/ |
| 六 | *jirguɣa(n) /*dʒirɣuɣan/ | nil /nil/ | *ɲuŋun /*ɲuŋun/ | *mu /*mu/ | *jəsəs /*jəsəs/ | *d-k-ruk /*d-k-ruk/ | *kruk /*kruk/ |
| 七 | *doluɣa(n) /*doluɣan/ | dalu /dalu/ | *nadan /*nadan/ | *nana /*nana/ | *nirkup /*niɾkup/ | — | — |
| 八 | *nayima(n) /*najiman/ | naim /naim/ | *dʒapkun /*d͡ʒapkun/ | *ja /*ja/ | *jətərp /*jətəɾp/ | *b-r-gyat 形*b-r-gyat /*b-r-gyat/*b-g-ryat 形*b-g-ryat /*b-g-ryat/ | — |
| 九 | *yersü(n) /*jersyn/ | isen /isen/ | *xəgün /*xəɡyn/ | *kəkənə /*kəkənə/ | *ahop /*ahop/ | *d-kəw /*d-kəw/ | *N-ɟuə̯X /*N-ɟuə̯X/ |
| 十 | *harba(n) /*harban/ | par /par/ | *dʒuwan /*d͡ʒuwan/ | *təwə /*təwə/ | *jer /*jeɾ/ | — | *gju̯əpD /*gju̯əpD/ |
| 日 | *naran /*naran/ | nair /nair/ | *siun /*siun/ | *pi /*pi/ | *hʌy /*hʌj/ | *nəy /*nəy/ | *hnu̯ɔiA /*hnu̯ɔiA/ |
| 月 | *sara(n) /*saran/ | sair /sair/ | *bēga /*beːɡa/ | *tukuy /*tukui/ | *tʌr /*tʌɾ/ | s- 形*s-la /*s-la/g- 形*g-la /*g-la/ | *hlaH /*hlaH/ |
| 山 | *agula /*aɣula/ | ula /ʊla/ | *xada /*xada/ | *jama /*jama/ | *moy /*moj/ | *r-i /*r-i/ | — |
| 水 | *usu(n) /*usun/ | us /ʊs/ | *mū /*muː/ | *mintu /*mintu/ | *mɨr /*mɨɾ/ | — | *ʔu̯əm /*ʔu̯əm/ |
| 火 | *gal /*ɡal/ | gal /ɡal/ | *tōga /*toːɡa/ | *poy /*poi/ | *pɨr /*pɨɾ/ | *mey /*mey/ | — |
| 木 | *modu(n) /*modun/ | — | *mō /*moː/ | *kəy /*kəi/ | *namk /*namk/ | — | *ntju̯əŋH /*ntju̯əŋH/ |
| 土 | *sirui /*siruj/ | — | *na /*na/ | *tuti /*tuti/ | *hʌrk /*hʌɾk/ | — | — |
| 天 | *teŋri /*teŋri/ | teŋri /tʰeŋri/ | *abka /*abka/ | *ama /*ama/ | *hanʌr /*hanʌɾ/ | — | — |
| 地 | *gajar /*ɡadʒar/ | — | *na /*na/ | — | *tʌh /*tʌh/ | — | — |
| 海 | *dalai /*dalaj/ | — | *lāmu /*laːmu/ | *umi /*umi/ | *parʌr /*paɾʌɾ/ | — | — |
| 犬 | *noxai /*noxaj/ | — | *ŋinda /*ŋinda/ | *enu /*enu/ | *kahi /*kahi/ | *kʷəy /*kʷəy/ | *qluwX /*qluwX/ |
| 馬 | *mori(n) /*morin/ | morin /morin/ | *murin /*murin/ | — | — | — | *mjænB /*mjænB/ |
| 鳥 | *sibawun /*sibaʊn/ | — | *gasa /*ɡasa/ | *təri /*təri/ | *say /*saj/ | — | *m-nɔk /*m-nɔk/ |
| 魚 | *jigasu(n) /*dʒiɣasun/ | — | *nimaka /*nimaka/ | *iwo /*iwo/ | *koki /*koki/ | *ŋ(y)a /*ŋ(y)a/ | *mbrəuX /*mbrəuX/ |
| 牛 | *hüker /*hyker/ | — | *xuker /*xuker/ | *usi /*usi/ | *sjo /*sjo/ | — | — |
| 羊 | *honi(n) /*honin/ | — | — | — | — | — | — |
| 人 | *kümün /*kymyn/ | küü /kʰuː/ | *niama /*niama/ | *pitə /*pitə/ | *salʌm /*salʌm/ | *r-mi(y) /*r-mi(y)/ | *lan /*ʔja/ |
| 手 | *gar /*ɡar/ | — | *ŋāla /*ŋaːla/ | *ta /*ta/ | *son /*son/ | l- 形*l(y)ak /*l(y)ak/d- 形*dyak /*dyak/ | — |
| 足 | *köl /*kœl/ | — | *bəgdi /*bəɡdi/ | *asi /*asi/ | *par /*paɾ/ | — | — |
| 目 | *nidün /*nidyn/ | — | *jāsa /*jaːsa/ | *ma /*ma/ | *nun /*nun/ | *s-mik 形*s-mik /*s-mik/*s-myak 形*s-myak /*s-myak/ | — |
| 耳 | *cikin /*tʃikin/ | — | *sēn /*seːn/ | *mimi /*mimi/ | *kuy /*kuj/ | *r-na /*r-na/ | — |
| 口 | *aman /*aman/ | — | *amŋa /*amŋa/ | *kutuy /*kutui/ | *ip /*ip/ | — | — |
| 頭 | *terixün /*terixyn/ | — | *dil /*dil/ | *kasira /*kasira/ | *məri /*məɾi/ | — | *S-phreiX /*S-phreiX/ |
| 心 | *jirüken /*dʒiryken/ | — | *mēwan /*meːwan/ | *kəkərə /*kəkərə/ | *mʌzʌm /*mʌzʌm/ | — | — |
| 血 | *cisu(n) /*tʃisun/ | — | *sēksə /*seːksə/ | *ti /*ti/ | *pih /*pih/ | *s-hywəy /*s-hywəy/ | *ntshjamX /*ntshjamX/ |
| 肉 | *mika(n) /*mikan/ | — | *uldʒə /*uld͡ʒə/ | *sisi /*sisi/ | *salh /*salh/ | *sya /*sya/ | — |
| 上 | *degere /*deɡere/ | — | *ugi /*uɡi/ | *upəy /*upəi/ | *uh /*uh/ | — | — |
| 下 | *doxora /*doxora/ | — | *xərgi /*xərɡi/ | *sita /*sita/ | *arʌy /*aɾʌj/ | — | — |
| 中 | *dumda /*dumda/ | — | *dulin /*dulin/ | *naka /*naka/ | *kawɨn /*kawɨn/ | — | — |
| 中 | *dumda /*dumda/ | — | *dulin /*dulin/ | *atar- /*atar-/ | *mac- /*mat͡s-/ | — | — |
| 左 | *jegün /*dʒeɡyn/ | — | *dʒəgün /*d͡ʒəɡyn/ | *pintari /*pintari/ | *oyn /*ojn/ | — | — |
| 右 | *baragun /*baraɣun/ | — | *aŋān /*aŋaːn/ | *minkiri /*minkiri/ | *parʌn /*paɾʌn/ | — | — |
| 東 | *jegün /*dʒeɡyn/ | — | — | *pinkasi /*pinkasi/ | — | — | — |
| 西 | *baragun /*baraɣun/ | — | — | *nisi /*nisi/ | — | — | — |
| 南 | *emüne /*emyne/ | — | — | *minami /*minami/ | — | — | — |
| 北 | *hoyitu /*hojitu/ | — | — | *kita /*kita/ | — | — | — |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | — | *jabu- /*jabu-/ | *ik- /*ik-/ | *ka- /*ka-/ | — | — |
| 行 | *yabu- /*jabu-/ | — | *ŋənə- /*ŋənə-/ | *okonap- /*okonap-/ | *hʌ- /*hʌ-/ | — | — |
| 来 | *ire- /*ire-/ | — | *əmə- /*əmə-/ | *kə- /*kə-/ | *o- /*o-/ | — | — |
| 去 | *od- /*od-/ | — | *ŋənə- /*ŋənə-/ | — | *ka- /*ka-/ | — | — |
| 見 | *üje- /*ydʒe-/ | — | *ičə- /*it͡ʃə-/ | *mi- /*mi-/ | *po- /*po-/ | — | — |
| 聞 | *sonos- /*sonos-/ | — | *dōldi- /*doːldi-/ | *kik- /*kik-/ | *tɨr- /*tɨɾ-/ | — | — |
| 食 | *ide- /*ide-/ | — | *dʒəp- /*d͡ʒəp-/ | *kup- /*kup-/ | *mək- /*mək-/ | *dzya /*dzya/ | — |
| 飲 | *uxu- /*uxu-/ | — | *umī- /*umiː-/ | *nəm- /*nəm-/ | *mas- /*mas-/ | — | — |
| 走 | *güyü- /*ɡyjy-/ | — | *tuksa- /*tuksa-/ | *pasir- /*pasir-/ | *tʌt- /*tʌt-/ | — | — |
| 坐 | *saxu- /*saxu-/ | — | *təgə- /*təɡə-/ | — | *anc- /*ant͡s-/ | — | — |
| 立 | *bos- /*bos-/ | — | *ili- /*ili-/ | *tat- /*tat-/ | *se- /*se-/ | — | — |
Trang 1/6
Một phần của LangMap — dự án trực quan hóa ngôn ngữ. Đây là bản tóm tắt tĩnh, có thể thu thập; bản đồ tương tác cung cấp âm thanh phát âm, bộ lọc và chế độ xem địa cầu.