Hədi
Kihdi
Kiafrika-Kiasia (Kichadi, Kati, kikundi kidogo cha Mafa-Bata)
Hdi (zamani Hidé, Hide) ni lugha ya Kichadi ya Milima ya Mandara kaskazini mwa Kameruni, karibu na mpaka wa Nigeria. Ni maarufu katika maandiko ya isimu kwa kuwa mojawapo ya lugha chache za Kiafrika zilizoandikwa zenye mfumo wa upatanifu wa irabu wa [+/-ATR] unaolingana kikamilifu na lugha za Atlantiki-Kongo za Afrika Magharibi, licha ya uhusiano wake wa Kiafro-Asia. Hdi ina hazina tajiri ya konsonanti za kooni ikiwemo viingizi sauti vyenye sauti na visivyo na sauti (ɓ, ɗ), na sarufi ya marejeo ya Frajzyngier ya mwaka 2002 ni kazi kuu katika isimu ya Kichadi. Watu wa Hdi ni wakulima wa kujikimu katika ardhi yenye miamba ya Mandara.
Inakozungumzwa
Maneno 31 ya msingi katika Kihdi
Maji
yam
/jam/
Moto
hu
/hu/
Jua
vah
/vah/
Mwezi
ʔir
/ʔir/
Nyota
gùvàkw
/ɡuvakʷ/
Mama
nəh
/nəh/
Baba
baba
/baba/
Mimi
yà
/ja/
Wewe
kà
/ka/
Jina
ɮùm
/ɮum/
Jicho
ɓah
/ɓah/
Mkono
xen
/xen/
Moyo
ɓal
/ɓal/
Upendo
ɓəz
/ɓəz/
Mti
ʔən
/ʔən/
Nyumba
gay
/ɡaj/
Mbwa
ɓəzaŋ
/ɓəzaŋ/
Paka
mərz
/mərz/
Kula
za
/za/
Kunywa
sa
/sa/
Moja
kələ
/kələ/
Mbili
sìɗá
/siɗa/
Habari
ʔaza
/ʔaza/
Asante
ʔusi
/ʔusi/
Nzuri
ɗəfa
/ɗəfa/
Vyanzo
Ulinganishaji wa maneno
Imelinganishwa na lugha za Afro-Asiatic (Chadic, Central, Mafa-Bata subgroup) zinazohusiana
| Maana | Kihdi | Kidaba | Kikera | Kibilen | Kikabardian | Kitigrinya | Kikabyle |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maji | yam /jam/ | yam /jam/ | mam /mam/ | አኳ /akwa/ | псы /psə/ | ማይ /maj/ | aman /aman/ |
| Moto | hu /hu/ | kʷu /kʷu/ | ákə̀rə /akərə/ | ላእ /laʔ/ | мафӏэ /mafʼa/ | ሓዊ /ħawi/ | times /timəs/ |
| Jua | vah /vah/ | ɓa /ɓa/ | kêr /keːɾ/ | ኤርሕ /erəħ/ | дыгъэ /dəʁa/ | ጸሓይ /tsʼəħaj/ | iṭij /itˤiʒ/ |
| Mwezi | ʔir /ʔir/ | paɗ /paɗ/ | mə̀sə̀rə /məsərə/ | ቸራ /tʃəra/ | мазэ /maza/ | ወርሒ /wərħi/ | aggur /aɡːuɾ/ |
| Nyota | gùvàkw /ɡuvakʷ/ | gwevar /ɡʷevar/ | tùwrò /tuwro/ | ኰኵብ /kʷəkʷəb/ | вагъуэ /waːʁʷa/ | ኮኸብ /koˈxəb/ | itri /itri/ |
| Mama | nəh /nəh/ | mma /mːa/ | nâ /naː/ | እና /əna/ | анэ /ana/ | ኣደ /ʔaddə/ | yemma /jəmːa/ |
| Baba | baba /baba/ | daa /daː/ | bâ /baː/ | አባ /aba/ | адэ /ada/ | ኣቦ /ʔabbo/ | baba /baba/ |
| Mimi | yà /ja/ | nə /nə/ | kə́ŋ /kəŋ/ | አን /an/ | сэ /sa/ | ኣነ /ˈʔanä/ | nekk /nəkː/ |
| Wewe | kà /ka/ | ka /ka/ | kə /kə/ | እንቲ /ʔənti/ | уэ /wa/ | ንስኻ /nɨsˈxa/ | kečč /kətʃː/ |
| Jina | ɮùm /ɮum/ | zlim /ɮim/ | sumo /sumo/ | ስም /səm/ | цӀэ /tsʼə/ | ስም /sɨm/ | isem /isəm/ |
| Jicho | ɓah /ɓah/ | ɓəh /ɓəh/ | gìr /ɡir/ | ኢላ /ila/ | нэ /na/ | ዓይኒ /ʕajni/ | tiṭ /titˤ/ |
| Mkono | xen /xen/ | xən /xən/ | kéu /keu/ | አንካዕ /ankaʕ/ | ӏэ /ʔa/ | ኢድ /ʔid/ | afus /afus/ |
| Moyo | ɓal /ɓal/ | ɓəl /ɓəl/ | gùm /ɡum/ | ሊባ /liba/ | гу /ɡʷə/ | ልቢ /lɨbbi/ | ul /ul/ |
| Upendo | ɓəz /ɓəz/ | saw /saw/ | kùm /kum/ | ኩረቦ /kurəbo/ | лъагъуныгъэ /ɬaʁʷənəʁa/ | ፍቕሪ /fɨqʼɾi/ | tayri /tajɾi/ |
| Mti | ʔən /ʔən/ | hin /hin/ | kòsō /kosoː/ | ሐጨር /ħətʃər/ | жыг /ʒəɡ/ | ኦም /ʔom/ | ttejra /tːəʒɾa/ |
| Nyumba | gay /ɡaj/ | gəy /ɡəj/ | gòl /ɡol/ | ጊና /ɡina/ | унэ /wəna/ | ገዛ /ɡəza/ | axxam /aχːam/ |
| Mbwa | ɓəzaŋ /ɓəzaŋ/ | ɓəzaŋ /ɓəzaŋ/ | kŋā /kŋaː/ | ጋቢራ /ɡabira/ | хьэ /ħa/ | ከልቢ /kəlbi/ | aydi /ajdi/ |
| Paka | mərz /mərz/ | mərz /mərz/ | mūsā /muːsaː/ | ሐራ /ħara/ | джэду /dʒadu/ | ድሙ /dɨmmu/ | amcic /amʃiʃ/ |
| Kula | za /za/ | za /za/ | nà /na/ | ምሰራ /məsəra/ | шхэн /ʃxan/ | ምብላዕ /mɨblaʕ/ | ečč /ətʃː/ |
| Kunywa | sa /sa/ | sa /sa/ | sā /saː/ | መዕያ /mətʕəja/ | ефэн /jafan/ | ምስታይ /mɨstaj/ | sew /səw/ |
| Moja | kələ /kələ/ | mma /mːa/ | ká /ka/ | አሬ /are/ | зы /zə/ | ሓደ /ħadə/ | yiwen /jiwən/ |
| Mbili | sìɗá /siɗa/ | sɨla /sɨla/ | cèw /tʃɛw/ | ልኛ /ləŋa/ | тӀу /tʷʼə/ | ክልተ /kɨlˈtə/ | sin /sin/ |
| Habari | ʔaza /ʔaza/ | salaŋ /salaŋ/ | ásālāmā /asaːlaːmaː/ | ኢራዋ /irawa/ | фӏэхъус /fʼaqʷəs/ | ሰላም /səlam/ | azul /azul/ |
| Asante | ʔusi /ʔusi/ | ndzaŋ /ndzaŋ/ | shùkūr /ʃukuːɾ/ | ቀንየለይ /qənjələj/ | фӏыщӏэ /fʼəʃʼa/ | የቐንየለይ /jɨqʼɨnjɨlɨj/ | tanemmirt /tanəmːiɾt/ |
| Nzuri | ɗəfa /ɗəfa/ | ɗəfa /ɗəfa/ | kúɗá /kuɗa/ | ጨጋ /tʃəɡa/ | фӏы /fʼə/ | ጽቡቕ /tsʼɨbuqʼ/ | yelha /jəlħa/ |
Sehemu ya LangMap — mradi wa kuonyesha lugha kwa picha. Huu ni muhtasari tuli unaoweza kutambaliwa; ramani shirikishi hutoa sauti ya matamshi, vichujio, na mwonekano wa dunia.