Kiwiradjuri

Kiwiradjuri ni lugha ya Pama-Nyungan ya Taifa la Wiradjuri, ambalo nchi yake inashughulikia theluthi ya kati ya New South Wales kati ya mito Wambool (Macquarie), Kalari (Lachlan) na Murrumbidgee — eneo kubwa zaidi la lugha moja katika jimbo hilo. Jina lake lenyewe ni kipande cha sarufi, wirray 'hapana' pamoja na kiambishi -dhuray 'mwenye', njia ya kawaida ambayo jamii jirani zilitumia kutajana. Mfumo wa sauti ni wa kawaida wa bara la Australia, ukitofautisha matamshi ya meno (dh, nh), ya kaakaa gumu (dy, ny) na ya ufizi wa kawaida katika aina tatu za irabu zinazotofautisha urefu, na mfumo wa kuhesabu una msingi wa tano, uliojengwa juu ya marra, lenye maana ya 'mkono' na pia 'tano'. Urithishaji endelevu wa lugha ya kwanza ulikoma katika karne ya ishirini, lakini tangu miaka ya 1980 Mzee wa Wiradjuri Stan Grant Snr na mwanaisimu John Rudder walikusanya upya kamusi ya zaidi ya maneno 8,000 kutoka kumbukumbu za karne ya kumi na tisa na maarifa yaliyosalia, na sasa lugha hufundishwa kuanzia shule ya msingi hadi ngazi ya chuo kikuu. Matumizi mengi ya kisasa ya Kiwiradjuri, ikiwa ni pamoja na maumbo yaliyotolewa hapa, yanatokana na kazi hiyo ya urejeshaji badala ya mazungumzo ya kila siku yasiyokatika.